PAUL SCHRADER ROEPT GELUKZALIG NOODLOT OP; Een bleke engel des doods

Light Sleeper. Regie: Paul Schrader. Met: Willem Dafoe, Susan Sarandon, Dana Delany, David Clennon. Amsterdam, Alfa 2.

Afgelopen zondag voorspelde de Amerikaanse cineast Paul Schrader vanaf de kansel van de Utrechtse Pieterskerk, waar hij ter gelegenheid van de Nederlandse Filmdagen de zogenaamde Cinema Militans-lezing gaf, dat de filmkunst de definitieve ondergang naderde. Een antiquiteit op technologisch niveau, inhoudelijk achterhaald door zijn dictatoriale karakter en dus op sterven na dood. De mens in de nabije toekomst zal zich niet langer willen onderwerpen aan de almachtige hand van de regisseur, verwachtte Schrader. Die zal als creatieve partner doorgaan op suggesties van de filmmaker - daartoe in staat gesteld door computerprogramma's die hem de mogelijkheid bieden in te grijpen in alle elementen van vorm en verhaal.

Van diezelfde Paul Schrader gaat deze week Light Sleeper in première, en met die film verschroeit hij zijn eigen theorie tot as. Zolang er nog kunstenaars bestaan die ons zulke films schenken, zal zich niet de behoefte voordoen om zelf in te willen grijpen, alleen maar omdat de techniek ons daartoe in staat stelt. Deze film is wat hij is doordat Paul Schrader hem maakte. Formeel en inhoudelijk zwartgallig, zelfs onaangenaam en toch meeslepend is hij, een verstrengeling van schoonheid en doem en zo typerend voor Schraders oeuvre dat het misplaatst zou zijn om er iets aan te willen veranderen of toevoegen.

Paul Schrader schiep voor deze film een wereld waarin hij de kleuren en de lege vlakverdeling nauw, maar nooit clichématig ontleende aan de schilderijen van Edward Hopper. Ja, zelfs de even holle als intrigerende gesprekken brengen Hoppers werk in herinnering, zo veel zeggen ze met hun lege woorden. Tegen dat decor schildert Light Sleeper de ontreddering van een jongen die veertig wordt en dus zichzelf niet langer wijs kan maken dat hij een jongen is.

Willem Dafoe geeft hem intrigerend gestalte, als een bleke engel des doods: cool, zakelijk, in gedachten altijd afwezig. Hij is een mooie jongen, hij draagt dure, smaakvolle kleren en verplaatst zich per auto met chauffeur. Hij is zo onmisbaar dat hij steeds wordt "opgepiept' om zijn clientèle te bezoeken, niet als ondergeschikte, maar als gelijke. Zijn contacten zijn zelfs een beetje bang voor hem, in de dure nachtclubs, de weelderige hotels en de onbetaalbare appartementen.

Schrader schreef dat hij in deze jongen een vervolg ziet op zijn Taxi Driver (Martin Scorsese regisseerde die film naar Schraders script), de twintigjarige die, typerend voor de jaren zeventig, met zijn woede geen weg wist. Uit de "taxidriver' groeide American Gigolo, de dertigjarige narcist van de jaren tachtig. De Light Sleeper wordt veertig in de jaren negentig en slaat aan het denken. Misschien doordat de vuilophaaldienst in New York staakt en het vuil dat tot dan toe onzichtbaar was, zich plotseling tastbaar en stinkend opstapelt in glimmende grijze zakken? Hoe dan ook: hij begint een dagboek bij te houden waarin hij zichzelf zwart op wit de waarheid onder ogen brengt. Hij mag het air hebben van de gearriveerde zakenman, maar hij is een ordinaire drugskoerier. Biechtvader van te rijke, doorgedraaide coke-junkies, vertrouweling van geperverteerde gebruikers van allerhande pillen die hem overal laten komen, tot in de gangen van een ziekenhuis toe.

Hij is veertig geworden en realiseert zich dat hij alleen is. Zelf wist hij clean te worden, maar hij onderhoudt alleen contacten in de drugswereld, vooral met zijn bazin en geestelijke moeder (Susan Sarandon in een mooie combinatie van giftige spin, zakenvrouw en kameraad). De vrouw van wie hij houdt is zo bang voor een terugval in een door cocane bepaald leven dat ze hem, naar blijkt met recht, beschouwt als een dodelijke ziekte.

Hij is veertig en voelt zich schuldig. Hij weigert om een jankende hoop ellende, tot dan een vaste klant, nog meer drugs te verkopen. Hij laat zich niet verleiden door de dikke bundel dollarbiljetten, schakelt diens familie in en verlaat de man met een ferme bestraffende trap in zijn maag. Geweld ondergaan is een loutering, geweld aandoen ook. Wie weet heeft hij de man behoed, als een broeder.

Schrader belicht zijn wereld meer en meer als een aquarium. Er wordt gestorven, er wordt gemoord. Een spiritiste brengt geen verlichting. Een cynische rechercheur wel, ook al beweegt die zich op een verkeerd spoor. Zit de drugskoerier met zijn vroegere geliefde in een kantine, dan wiekt Schrader met zijn camera om hen heen tot een betonnen pilaar het tafeltje aan het zicht onttrekt. Even lijkt het of de een de ander treft op het bezoekuur in de gevangenis - ver uit elkaar, met een wand tussen hen in. Het moment vervliegt, het gewicht ervan blijft hangen. De man zal ontdekken hoe moord en loutering samen te brengen en hij zal versteld staan wie er achteraf tegenover hem zal zitten: de queen bee die hem het vak leerde. Redt hij haar dan redt hij zichzelf.

In de films van Paul Schrader, opgegroeid in een conservatief Nederlands Christelijk Gereformeerd milieu in Michigan, is redding mogelijk voor wie zijn zonden wil belijden en bereid is boete te doen. In die zin maakte Schrader van Light Sleeper een noodlotstragedie met een paradoxaal happy end, waarin iemand zich verzekert van zijn levensgeluk door met geweld het noodlot over zich af te roepen.

    • Joyce Roodnat