Helft literaire markt in handen van nieuwe uitgeefcombinaties

ROTTERDAM, 1 OKT. De stap van middelgrote literaire uitgever Bert Bakker om zijn zelfstandigheid op te geven komt niet als een verrassing. De keuze voor uitgeversgroep Meulenhoff & Co wel. In de boekenbranche was al langer bekend dat Bert Bakker aansluiting zocht bij een van de grotere uitgeefconcerns.

De keus voor Meulenhoff is opmerkelijk. Door deze beslissing komt directeur Bert Bakker op dezelfde loonlijst te staan als zijn ex-redacteur en "tweede man' Maij Spijkers, thans directeur van Meulenhoff-dochter Prometheus. Spijkers vertrok drie jaar geleden toen Bert Bakker zich door middel van een management buy-out losmaakte van Wolters Kluwer. Omdat het er niet naar uitzag dat hij mede-directeur kon worden, zette hij onder de vleugels van de Malherbe Groep (onder meer Agathon, Amber en Het Wereldvenster) de literaire uitgeverij Prometheus op. Meulenhoff nam vorig jaar de Malherbe Groep over. En zo is de cirkel rond. Bakker en Spijkers hebben allebei een eigen uitgeverij, maar zijn onderdeel van een groter concern.

De overname van Bert Bakker door Meulenhoff is de zoveelste in een reeks van acquisities en fusies bij uitgevers van het algemene boek (boeken die niet onder de categorieën wetenschappelijk en educatief vallen). Balans trok eerder dit jaar bij de Bezige Bij in en Athenaeum/Polak & Van Gennep schoof onlangs aan bij Singel 262, een groep die bestaat uit de Arbeiderspers, Nijgh & Van Ditmar, Querido, Agon, Leopold en Dedalus.

Voor de concentratietendens worden door de boekenbranche diverse oorzaken aangevoerd die vallen onder de noemer professionalisering in verband met een stagnerende markt. De verkoop van algemene boeken is het afgelopen decennium in aantallen met 25 procent afgenomen. Sinds 1989 stabiliseert de verkoop zich op het niveau van ruim 27 miljoen stuks. Vorig jaar groeide het aantal verkochte boeken weer enigszins, maar de gemiddelde prijs die de consument voor een boek betaalde, daalde van 23,84 naar 22,75 gulden per boek. Hierdoor bedroeg de totale omzet 641 gulden. De lagere boekenprijs is te wijten aan het enorme aanbod van goedkope herdrukken en de groeiende ramsj-afdelingen bij de boekhandel.

Verder wijzen uitgevers op de concentratie bij de boekverkopers. Zo'n 60 procent van de boeken wordt verkocht via de boekhandel. Boekenclub ECI, postorderbedrijven en niet-boekhandels zorgen voor de rest van de afzet. Steeds meer boekverkopers sluiten zich - om te overleven - aan bij een inkoopcombinatie. Libris, Bruna, Ako, V&D en de Bijenkorf zijn de grootste inkoopcombinaties die de markt domineren. “Nu we met zulke sterke partijen moeten onderhandelen, moeten we zelf ook stevig in onze schoenen staan”, is een veelgehoorde verklaring aan uitgeverszijde.

De hele boekenbranche noemt steevast de “te goedkope” openbare bibliotheken als belangrijke bron van de malaise in het boekenvak. De branche vindt dat de overheid de leenvergoeding moet verhogen om de boekenbranche het niet nog moeilijker te maken. “Voor het huren van video's en cd's betaalt de consument toch ook. Waarom voor boeken niet?”, vragen de uitgevers zich af.

Bij de recente overnemingen benadrukten alle betrokkenen keer op keer dat de identiteit van de desbetreffende uitgeverijen behouden zal blijven. Ze behouden hun eigen naam en het fondsprofiel zal niet worden aangetast, zo verzekeren de nieuwe bazen. Het gaat alleen om verlagen van de kosten door zaken als administratie, marketing en promotie zoveel mogelijk te bundelen. Deze les heeft de sector begin jaren tachtig geleerd.

Grote uitgevers als VNU en Elsevier zagen toen in dat het geen zin heeft boekenuitgevers te stroomlijnen en in te passen in een groot concern. Zowel Elsevier als VNU deden hun slecht renderende divisies algemene boeken van de hand. Met het uitgeven van publiekstijdschriften, wetenschappelijke bladen en educatieve boeken was meer te verdienen.

Nu ontstaan toch weer grote uitgeefgroepen, maar die zijn op een andere leest geschoeid dan tien jaar geleden. Een zelfstandig beleid van de werkmaatschappijen en zelfs onderlinge concurrentie staan hoog in het vaandel van de nieuwe conglomeraten.

Er tekenen zich drie grote uitgeefcombinaties af: Meulenhoff & Co, Singel 262 en de Veen Groep (onder andere Contact, Atlas en L.J. Veen) die samen zeker de helft van de literaire markt in handen hebben. Singel 262 is daarvan de grootste. Alle drie zijn op de een of andere manier verbonden met grotere dagblad- of tijdschriftuitgevers die ernaar streven de risico's te spreiden door op verschillende markten actief te zijn. De Veen Groep is een volle dochter van het op de beurs genoteerde Wolters Kluwer. Singel 262 is voor 100 procent van de Weekbladpers Groep (Vrij Nederland, Opzij, Voetbal International). Veertig procent van de aandelen van Meulenhoff is in handen van de Perscombinatie (uitgever van de Volkskrant, Het Parool en Trouw). De drie boekenuitgevers willen alleen nog in specifieke marktsegmenten groeien. Meulenhoff is op zoek naar wetenschappelijke uitgevers en Veen wil actief worden op de markt voor kinderboeken. Singel 262 heeft geen concrete uitbreidingsplannen.

Ondanks de als onvermijdelijk omschreven concentratietendens zijn uitgevers ervan overtuigd dat kleine uitgeverijen bestaansrecht hebben als ze zich specialiseren. De praktijk geeft ze gelijk: er zijn nog zo'n 350 kleine uitgevertjes actief in Nederland. Er is dus nog hoop voor ontevreden redacteuren bij de nieuwe conglomeraten.

    • Frank van Alphen