Buchmesse: Themaland Mexico alles behalve boekenland; Paz keert zich tegen commercie

FRANKFURT, 1 OKT. De huidige schrijvers moeten weer het woord leren waarmee de moderne literatuur een eeuw geleden begonnen is. Zij moeten weer "nee' kunnen zeggen. Dat vindt de Mexicaanse schrijver en Nobelprijswinnaar Octavio Paz. Veel te vaak richten schrijvers zich volgens hem naar de wetten van de markteconomie. De literaire traditie wordt op dit moment bedreigd door een bestsellercultuur. Schrijvers moeten weer nee leren zeggen tegen reclame-activiteiten, de macht van grote concerns, de communicatie- en vermaaksindustrie, het grote geld en tegen de onverschilligheid of zelfs medeplichtigheid van regeringen hieraan.

De inhoud van Paz' vermaningen was misschien niet zo nieuw, maar de plaats waar hij ze liet horen was dat wel. Hij keerde zich tegen de macht van het geld op de plaats waar alles alleen om geld lijkt te gaan: de Frankfurter Buchmesse. Als ergens de wetten van de markt heersen is dat hier.

Paz wees zijn gehoor van uitgevers en journalisten erop dat kwantiteit in de literatuur niets te maken heeft met kwaliteit. Te veel uitgevers zijn er volgens hem alleen op uit hun oplagen te vergroten. Het gevolg is dat er steeds meer boeken verschijnen die nieuw zijn, maar toch heel erg op andere boeken lijken. De pluriformiteit komt daardoor in het gedrang. “In het voortbestaan van kleine groepen lezers, minderheden, ligt het geheim van een gezonde literatuur en, zo durf ik te beweren, van onze beschaving.”

Octavio Paz hield zijn betoog tijdens de openingsmanifestatie van de 44e Buchmesse, nadat verschillende andere sprekers zich ook over de toekomst van het boekenvak hadden uitgelaten. Aanleiding voor een dergelijke bezinning is de overal stagnerende afzet in de boekenbranche. Voor het eerst in tientallen jaren is de omzet van de uitgevers dit voorjaar achtergebleven bij die van het voorafgaande voorjaar. En de Buchmesse merkt meteen de gevolgen. Voor het eerst sinds 1954 is het aantal standhouders op de beurs afgenomen. Er zijn er nu nog maar 8236, 2 procent minder dan in 1991.

Een belangrijk deel van de teruggang wordt volgens Messe-directeur Peter Weidhaas veroorzaakt door de recessie in de Westeuropese landen. Het aantal deelnemers uit Engeland is dit jaar bijvoorbeeld met 2 procent teruggelopen, uit Frankrijk komen 6 procent minder uitgevers, uit Duitsland 3 procent minder en uit Italië 9 procent minder. Nederland steekt tegen deze landen zeer gunstig af. Het aantal uitgevers in ons land steeg zelfs iets, van 267 naar 273.

Uiteraard doet de Messe alle mogelijke moeite om de recessie te relativeren. Zo wijst Weidhaas erop dat de teruggang in de boekenbranche veel geringer is dan die in andere branches. En hij weet ook iets positiefs te melden. Voor het eerst is het aantal vertegenwoordigde landen boven de 100 uitgekomen. En het aantal boektitels dat wordt aangeboden stijgt ook nog steeds. De organisatie heeft er nu 350.000 geteld, waarvan 100.000 nieuw zijn.

Octavio Paz was gevraagd de openingsrede te houden omdat Mexico dit jaar themaland is. Overal op affiches en programmaboekjes is het Mexico wat je ziet. In het tentoonstellingspaviljoen laten de Mexicanen zien wat hun land op boekengebied voorstelt en kranten en tijdschriften besteden deze week veel aandacht aan alles wat maar iets met het land te maken heeft, van de Mexicaanse revolutie tot moderne schilders.

Vergeleken met de laatste jaren, toen onder meer Frankrijk en Japan thema-land waren is de tentoonstelling buitengewoon sober gehouden. Er staan wat dof-grijs geschilderde vitrines, waarin boeken en prenten liggen. Wat deze precies voorstellen blijft voor velen onduidelijk. De Mexicanen hebben besloten de meeste bijschriften alleen maar in het Spaans te geven.

Een van de problemen waar de Mexicanen mee hebben moeten worstelen is dat hun land eigenlijk alles behalve een boekenland is. Mexico is met 90 miljoen inwoners weliswaar het grootste Spaanstalige land ter wereld, maar er wordt betrekkelijk weinig uitgegeven en gelezen. Het hele land heeft slechts 500 tot 700 boekhandels waarvan het merendeel dan nog in de omgeving van Mexico Stad ligt. In Nederland zijn 1600 boekhandels. Er is in Mexico nauwelijks hoger beroepsonderwijs en een groot deel van de bevolking ziet nooit een boek. Van de enkele internationaal bekende schrijvers van het land is er bijna niemand tijdens de beurs in Frankfurt aanwezig. Octavio Paz is meteen de ochtend na zijn openingstoespraak weer teruggereisd en zijn collega's Carlos Fuentes en de in Mexico wonende Colombiaan Alvaro Mutis zijn überhaupt niet de oceaan overgekomen.

Een van de weinig echte verrassingen van de Mexicaanse presentatie is de komst van Fernando del Paso. Deze 57-jarige schrijver wordt wel gezien als de belangrijkste Mexicaan van de generatie na Mutis, Fuentes en Paz. In zijn 850 pagina's dikke roman Palinurus van Mexico, waarvan gisteren de Duitse vertaling verscheen, beschrijft hij het definitieve falen van de Mexicaanse revolutie van 1910. Hoofdpersoon is een student, vernoemd naar een van de bijfiguren uit de Aenaeis, die wordt gedood tijdens de bloederige rellen van 1968.

De Duitse pers vergelijkt het boek al met Ulysses van James Joyce, niet alleen door de klassieke verwijzingen en de per hoofdstuk wisselende stijl, maar vooral vanwege de enorme reikwijdte. Alles wat er aan kennis en cultuur in deze tijd bekend is, zou in dit “museum van het leven” verwerkt zijn.