Israel noch Syrië kan het zich permitteren de benen te nemen; De lange weg naar Damascus; Syrië is vierenveertig jaar lang de gevaarlijkste en onaangenaamste vijand van Israel geweest

Vier jaar had president Sadat nodig na het ontketenen van de Yom Kippur Oorlog te komen tot de vredesmissie naar Jeruzalem in november 1977. President Assad van Syrië is een heel ander mens en zijn land is geen kopie van Egypte. Assads troepen moesten tijdens de bloedige gevechten die hij in het najaar van 1973 ontketende op de Hoogvlakte van Golan evenzeer het onderspit delven als de legers van Sadat in de Sinaï en aan de overkant van het Suezkanaal. Sadat paste zich echter sneller en indrukwekkender aan de nieuwe realiteit aan. Hij had gevoel voor drama en historisch perspectief. Assad, daarentegen, is voorzichtiger en achterdochtiger en heeft veel minder contact met de wereld buiten Damascus.

Het ineenstorten van de Sovjet-Unie en het voeren van de Golfoorlog waren nodig om Assad wakker te schudden en hem te laten beseffen dat de wereld van "strategische gelijkheid' met Israel een droom was en dat een afbrokkelende Syrische economie niet in staat was een oorlogsmachine in stand te houden die Israel zou kunnen verslaan. Vandaar de noodzaak tot het zoeken naar een alternatieve politiek.

Syrië is vierenveertig jaar lang de gevaarlijkste en onaangenaamste vijand van Israel geweest. Voor de Zesdaagse Oorlog beschoten Syrische troepen Israelische nederzettingen in Noord-Galilea, wezen ieder vreedzaam gebaar van de hand en stortten zich roekeloos in terroristische avonturen. Toen de oorlog van 1967 eenmaal voorbij was en de Hoogvlakte van Golan onder Israelisch gezag was gekomen, hielden de bombardementen op en kwamen er nauwelijks infiltranten over de demarcatielijnen. De Syriërs bleven echter weigeren met Israel over vrede te onderhandelen, terwijl zij heimelijk en ongestraft vanuit Damascus steun verleenden aan terroristische activiteiten tegen buitenlandse Israelische doelen. De Syrische inlichtingendienst opereert nooit tegen Israel zonder medeweten en goedkeuring van Assad.

Aan de verandering van het Syrische standpunt van elke weigering om te onderhandelen naar een bereidheid om met Israeli's te praten, kleefden talrijke handicaps. Eerst accepteerden de Syriërs de bilaterale gesprekken, maar weigerden deel te nemen aan de multi-laterale discussies; zij hielden vast aan een volledige ontruiming van de Golan, maar hebben zich voorzichtig bereid getoond de vrede, zoals zij die voor ogen hebben, te definiëren.

Toen Shamir premier was, bestond zijn opvatting over hoe vrede met Syrië kon worden bereikt uit een combinatie van niet noodzakelijkerwijs gelijke porties cynisme en naïviteit. Misschien heeft hij werkelijk gedacht dat de holle frase "vrede voor vrede' een haalbare propositie was, en nog is. In principe was de houding van de Arbeiderspartij realistischer en plausibeler. De Arbeiderspartij heeft openlijk verwezen naar de beroemde VN resolutie 242 als van toepassing op alle sectoren, met andere woorden, ook van toepassing op de Hoogvlakte van Golan.

Daarom zou Israel onder een regering van de Arbeiderspartij beter Syrië's motieven om de directe dialoog met Israel te accepteren kunnen testen. Het is echter geen geheim dat de leiders van de Arbeiderspartij voor de verkiezingen hadden aangenomen dat ze op de één of andere manier deze gesprekken met de Syriërs op een later tijdstip zouden kunnen laten houden. Men beschouwde de gesprekken met de Palestijnen als de meest dringende en cruciale en de serieuze dialoog met Syrië moest indien mogelijk maar aan het einde worden gevoerd. Uit de gesprekken van Rabin met Baker en Moebarak, afgelopen juli vlak nadat hij het premierschap had aanvaard, bleek dat hij de onderhandelingen met de Syriërs op geen enkele manier kon uitstellen, wilde het niet lijken of hij deze uit de weg ging, iets dat zeker nooit bij hem op zou komen.

De benoeming van professor Itamar Rabinovitz als hoofd van de Israelische delegatie bij de gesprekken met de Syriërs was de eerste aanwijzing voor Rabins pragmatisme. Het was bovendien een zeer slimme zet. Rabinovitz komt uit een revisionistisch gezin. Wijlen zijn vader was bevriend met een aantal oprichters van de Likud. Maar professor Rabinovitz heeft de ideologische erfenis van zijn vader reeds lang achter zich gelaten. Hij is erudiet, wijs en intellectueel betrouwbaar.

Het opstellen van de instructies voor de gesprekken van Rabinovitz met de Syriërs was een van Rabins moeilijkste opdrachten. Aan de ene kant had hij te maken met de meedogenloze antecedenten van de Syriërs. Er was een historische rechtvaardiging voor Israels schoorvoetende aanval op de Hoogvlakte van Golan in 1967. Een belangrijke rol op de achtergrond speelde bovendien het feit dat de al bijna vijfentwintig jaar durende vestiging van nederzettingen op de Hoogvlakte van Golan voortgekomen was uit veiligheidsoverwegingen en niet uit mystieke of ideologische overwegingen. En wat nog moeilijker was voor Rabin - de meerderheid van de kolonisten op de Hoogvlakte van Golan hadden banden met de Arbeidspartij en de kibboetsbeweging en niet met de "fanatici' van rechts. De heiligheid van de Golan is voor hen niet een kwestie van religie geweest, maar van overleven. Een belangrijk deel van de Rabin-stemmers bevond zich onder de kolonisten op de Hoogvlakte van Golan. Zijn meest naaste medewerker, de directeur generaal van het kantoor van de premier, behoorde tot de stichters van één van de eerste kibboetsen op de Golan.

Aan de andere kant zien Rabin en een groot aantal van zijn collegae in de Arbeidspartij die bereid zijn om een territoriaal compromis te sluiten over de Golan, geen politieke of morele rechtvaardiging voor Syrië's claim op de totale Golan Hoogvlakte. Zelfs deze voorzichtige acceptatie van een territoriaal compromis over de Golan heeft al een hevige emotionele uitbarsting teweeggebracht, juist bij de groep die Rabin van ganser harte heeft gesteund, zowel bij de voorverkiezingen in de Arbeidspartij als bij de algemene verkiezingen.

Dit was de achtergrond die de instructies voor de tactiek van Rabinovitz tijdens de gesprekken in Washington heeft bepaald. Regel nummer één: probeer eerst van de Syriërs een duidelijke definitie van het vredesconcept te krijgen. Het moet een formele vrede zijn, met volledige diplomatieke betrekkingen, met economische betrekkingen, met bindende verplichtingen geen terroristische organisaties die vanuit Damascus opereren te tolereren, een einde van de economische boycot, geen vijandige propaganda. Pas als zij deze uitgangspunten hebben vastgesteld zou Israel bereid zijn zijn territoriale ideeën gedetailleerder te bespreken, of te specificeren wat voor landkaart zij voor de Golan in gedachten had.

De eerste weken van de Israelisch-Syrische gesprekken in Washington onder de nieuwe Israelische leiding hebben voor het eerst de beperkingen laten zien van een werkelijke poging om een gemeenschappelijke basis te vinden en tegelijkertijd vitale belangen te beschermen. Het werken met de ellebogen zal waarschijnlijk wederom te zien zijn als de besprekingen op 21 oktober weer beginnen. Elk van de partijen moet rekening houden met de eigen kiezers. Er komt een moment waarop alleen de Amerikanen met succes een poging kunnen ondernemen om een overbruggingsformule te vinden, een compromis te verwoorden, een nieuwe kunstgreep toe te passen om de partijen datgene te laten accepteren wat zij alleen moeilijk vinden om voor te stellen. Nu het ernaar uitziet dat Bush gaat verliezen, lijkt het plausibel dat een effectiever proces pas eind februari of begin maart 1993 kan beginnen. Tegen die tijd is de nieuwe regering geïnstalleerd en zouden de nieuwe president en zijn minister van Buitenlandse Zaken hun directe aandacht op het Israelisch-Syrische front kunnen richten.

Wijst dit alles op een doorbraak in de toekomst? Het antwoord moet aan voorwaarden gebonden zijn: hoe ver zal Assad willen en kunnen gaan? Hoe ver kan Rabin gaan met concessies met behoud van voldoende nationale steun? De bewering dat alleen een Likud-regering een op concessies gebaseerde vrede kon sluiten is nooit waar geweest. De gesprekken tussen Israel en Syrië bieden serieuze mogelijkheden en geen van de partijen kan het zich veroorloven de benen te nemen.