Politiek moet weer de dienst uitmaken

JAAK GABRIELS, burgemeester van Bree en tot voor kort een van de leiders van de Vlaamse Volksunie, ziet kansen voor een herschikking van de politieke verhoudingen in Vlaanderen. De tijd is rijp om een einde te maken aan de overmacht van de traditioneel zuilen-partijen, er is ruimte voor een nieuwe liberaal-democratische beweging.

BRUSSEL, 29 SEPT. De burgemeester van Bree, een plaatsje met 15.000 inwoners in Belgisch Limburg, is razend enthousiast. Zoveel reacties op zijn plannen om het politieke landschap in Vlaanderen grondig te renoveren, had ook hij niet verwacht.

Drie kleine advertenties in Het Belang van Limburg waren al voldoende om negenhonderd mensen bij elkaar te krijgen in vergaderzalen. En dan pakken brieven met adhesiebetuigingen en vragen om nadere informatie. Nee, “dit gaat zeer hoge ogen gooien, dit is echt een schot in de roos. We pakken 25 tot 30 procent”, weet de burgemeester heel zeker.

De burgemeester, geboren en getogen in Bree, heet Jaak Gabriëls. Van 1986 tot afgelopen zomer was hij voorzitter van de Volksunie, de nationalistische emancipatiepartij van de Vlamingen, die vooral in de jaren zeventig grote successen boekte (en die, voor alle duidelijkheid, geen enkele verwantschap heeft met de partij van die naam in Nederland). Maar inmiddels is de electorale aanhang van de Volksunie danig geslonken en hebben de partij en Jaak Gabriëls elkaar afgelopen maand voorgoed de rug toegekeerd. De Volksunie zit op een dood spoor door krampachtig de koers van nationalistisch radicalisme te blijven varen, zegt Gabriëls over zijn vertrek.

Samen met voorzitter Guy Verhofstad van de liberale PVV (Partij voor Vrijheid en Vooruitgang) is Gabriëls nu de leidende figuur achter een liberaal en democratisch gezinde beweging in oprichting, waarover nu al weken wordt gespeculeerd en gepolemiseerd in de Belgische pers. De partij van de "burgerdemocratie' - een definitieve naam moet nog worden bedacht - wil de burger een alternatief bieden voor de traditionele "zuilenpartijen' in Vlaanderen: de christen-democratische CVP en de socialistische SP. En ze wil daarmee tegelijkertijd de wind uit de zeilen nemen van de "anti-politiek': het extreem-rechtse Vlaams Blok en de anarchistische partij ROSSEM.

De huidige PVV van Verhofstadt zal, als de leden daarmee in november instemmen, opgaan in de nieuwe beweging. Maar Gabriëls ontkent ten stelligste dat de hele operatie alleen maar een stunt is om de PVV - die ondanks vier jaar oppositie nauwelijks stemmen won bij de laatste verkiezingen - van een nieuwe façade te voorzien. “Dat zouden de burgers beschouwen als een mekaniekske, als een truc. Dat gaan de mensen niet nemen hè. Nee, het is een heel nieuwe politieke beweging. U zult nog opkijken van de namen van de mensen die de overstap zullen maken. Vanuit de Volksunie, maar ook vanuit de andere partijen.”

Gabriëls (“Verhofstadt en ik hebben tegen elkaar gezegd: laat ons de oude gewaden afleggen) richt zijn pijlen vooral op de zuilenpartijen die - met hun “achterhaalde”, uit de negentiende eeuw stammende ideologieën - politiek bedrijven in een sfeer van “verziekt corporatisme”. Niet de politici, de ministers en het parlement besturen België, zegt Gabriëls, maar de belangengroepen die om de verantwoordelijke politici heen klonteren en die de gewone man op de straat het zicht ontnemen op de echte besluitvorming. De vakbonden, de ziekenfondsen, de Boerenbond en dergelijke, allemaal organisaties die hun eigen belangen veilig proberen te stellen, dicteren de wet. “Ik heb niets tegen zuilen, maar wel als zij de dienst uitmaken in plaats van de politiek.”

Vanachter zijn bureau op het gemeentehuis in Bree lepelt Gabriëls het ene voorbeeld na het ander op. Al decennia lang hebben de ministers van sociale zaken een kabinetschef naast zich die rechtstreeks afkomstig is uit de mutaliteiten, de ziekenfondsen. Naaste medewerkers van de minister van tewerkstelling staan mensen uit de vakbeweging. Bij de opsplitsing van het onderwijs in een Vlaams en een Franstalig deel werden de betreffende wetten eerst naar de onderwijssyndicaten gestuurd alvorens ze werden voorgelegd aan het Vlaamse parlement.

Het kabinet-Dehaene heeft onlangs besloten om te bezuinigen op de terugbetaling van ziektekosten aan de burgers, terwijl tegelijkertijd de overheidsbijdrage aan de administratiekosten van de ziekenfondsen werd verhoogd. Die ziekenfondsen gebruiken hun gelden “schaamteloos” om vakantiehuizen in Zwitserland te kopen of om elders te investeren in domeinen. De gemeenten controleren de werkloosheidsuitkeringen en de arbeidsbureaus houden de dossiers bij. Toch krijgen de vakbonden nog steeds een budget van vier miljard frank voor het uitbetalen van werkloosheidsuitkeringen, terwijl die sinds enkele jaren gewoon op de bankrekening van de betrokkenen worden gestort.

Dat zuilensysteem is een van de belangrijkste oorzaken van het oplopen van de Belgische staatsschuld tot recordhoogte. “Wat een overheid normaal in één keer doet, moet in België drie keer, soms vier of vijf keer gebeuren.”

Maar wat veel erger is: het zuilensysteem heeft de burger afkerig gemaakt van de politiek. Dat, zegt Gabriëls, is de belangrijkste boodschap van de verkiezingsuitslag van 24 november vorig jaar, die nog steeds nadreunt in Vlaanderen. Bij die Kamerverkiezingen moesten alle regeringspartijen inleveren en boekten extreem rechts en ROSSEM grote winst. Daarnaast stopte twaalf procent van de kiezers in Vlaanderen een blanco biljet in de bus.

Die uitslag bracht “de totale dégoût”, de walging van het grote publiek ten opzichte van de politiek tot uitdrukking, aldus Gabriëls. Als verklaring voor de winst van het Vlaams Blok, met name in een stad als Antwerpen, is gewezen op een toenemend racisme onder de bevolking. Maar daar gelooft Gabriëls niet zo erg in. “Natuurlijk, ik heb ook schrik als ik sommige bestuurders van het Vlaams Blok hoor praten. Maar ik geloof niet al die mensen uit racisme op het Vlaams Blok hebben gestemd. Ze hebben daarop gestemd omdat hun afkeer tegen de traditionele politiek zo groot is.”

Wat dat betreft is Gabriëls gerustgesteld door de vele reacties op zijn vernieuwingsplannen. “Hieruit blijkt dat onder de bevolking helemaal geen apathie bestaat ten opzichte van politiek, zoals velen denken. Er is alleen sprake van een sterke antipathie tegenover te de politiek zoals die nu bestaat.” Daarom wil Gabriëls de politiek weer terug geven aan de de burgers.

Waarom kan de overheid ziektekostenvergoedingen, uitkeringen en dergelijke bijvoorbeeld, niet rechtsstreeks overmaken aan de burgers die daar recht op hebben? Overigens wil de nieuwe partij, blijkens de onlangs gepubliceerde ontwerp-beginselverklaring, werk maken van de beknotting van de macht en bemoeizucht van de staat. “Niemand kan worden gedwongen meer voor de overheid te werken dan voor zichzelf.”

In die visie past ook het referendum als middel om de burger nauw te brekken bij de besluitvorming over belangrijke aangelegenheden, en het organiseren van hoorzittingen. “De tijd moet voorbij zijn dat ervan wordt uitgegaan dat enkel de politici de wijsheid in pacht hebben”, zegt Gabriëls. “Ik vind het enorm arrogant zoals nu na het Franse referendum over Maastricht wordt gereageerd door te zeggen: we moeten het de burger allemaal nog eens duidelijk gaan uitleggen. Dat is prietpraat. Daarmee laat je dus zien dat je de burger niet serieus neemt.”

Gabriëls en Verhofstadt hebben vier dagen in november uitgetrokken voor een groot congres waarbij iedereen kan komen meepraten over de uitgangspunten van de nieuwe liberaal-democratische partij. Dan zal ook blijken of het enthousiasme van Gabriëls een serieus vervolg krijgt.

In ieder geval heeft zijn vertrek bij de Volksunie bij die partij de nodige beroering teweeg gebracht. “We waren mentaal uit elkaar gegroeid”, aldus Gabriëls. Zijn opvolger bij de Volksunie, Bert Anciaux, pleitte onmiddellijk bij zijn aantreden voor het verscherpen van de Vlaamse eisen in de dialoog met de Franstaligen over federalisering van België.

Achterhaald, noemt Gabriëls dit “puur verbaal radicalisme.” En niet van gevaar ontbloot, omdat het bepaalde extremistische elementen in de kaart kan spelen.

De Volksunie, zo zegt hij, is veertig jaar lang “een schitterende beweging” geweest, maar haar doelstelling, namelijk de ontvoogding van Vlaanderen is nagenoeg verwezenlijkt. Sommige mensen roepen nog: "Leuven Vlaams', maar Leuven is al dertig jaar Vlaams. “We zitten nu in de eindase van de staatshervorming, waarbij alle partijen op dezelfde golflengte zitten. Met andere woorden: de afwerking van de staatshervorming met een zelfstandig Vlaanderen is een evidentie. Door desondanks aan die ene dimensie te blijven vasthouden, vergeet men de belangrijkste opdracht: na te denken over de vraag hoe we dat eigen huis inrichten, hoe we dat knus en gezellig maken. Daar vergeet men op te antwoorden. ”.