Modelstaat van weleer zit in een dal

Om nu te zeggen dat het slecht gaat met Zwitserland is te veel gezegd, maar economisch is het niet meer het model-land van weleer.

Aan de buitenkant is er weinig van te zien: met een gemiddeld inkomen per hoofd van de bevolking van 40.700 frank (ruim 51.000 gulden) ligt Zwitserland nog altijd aan kop in Europa, de werkloosheid is nergens in Europa zo laag als in Zwitserland (3,1 procent) en de inflatie lag vorige maand rond het gemiddelde: 3,6 procent. Voor Europese maatstaven geen schokkende cijfers, voor Zwitserse begrippen wel.

Sinds 1939 is het aantal werklozen namelijk niet meer zo hoog geweest. Lag het percentage eind jaren tachtig op 0,6 procent, vorig jaar verdubbelde dat tot 1,3 procent om dit jaar uit te komen op een voor Zwitserland ongekende hoogte van 2,5 procent. Voor de komende jaren verwacht het Federaal Bureau voor Conjunctuurvraagstukken weinig verbetering.

Voor de inflatie is het perspectief iets gunstiger: lag die in 1989 rond de 3,5 procent, in 1990 was dat al 5,4 procent en vorig jaar zelfs 5,9 procent. Door een strak monetair beleid komt de prijsstijging dit jaar echter vermoedelijk uit op 4,3 procent. Volgend jaar zal dat cijfer naar verwachting nog verder dalen tot 3,5 procent. Het Federaal Bureau voor Conjunctuurvraagstukken durft inmiddels te zeggen dat “de inflatie onder controle is”. De economische groei viel na jaren van expansie vorig jaar negatief uit (-0,5 procent). Voor dit jaar wordt een magere groei van 0,9 procent verwacht, lang niet voldoende om de werkloosheid naar beneden te brengen.

Belangrijke datum voor de recessie in Zwitserland is de beurskrach van 1987. Uit vrees voor instabiliteit die het beleid van "sterke frank-geen inflatie' in gevaar zou kunnen brengen, bracht de centrale bank meer geld in omloop. De instabiliteit bleek mee te vallen, maar de inflatie in Zwitserland was een feit. Ook de sterke Zwitserse frank heeft onder druk van de recessie aan kracht moeten inleveren. Lag de waarde van de munt medio jaren tachtig nog rond de 1,35 gulden, thans betaalt men nog maar 1,26 gulden voor een Zwitserse frank.

Maar er liggen meer factoren ten grondslag aan de terugslag. Zoals de recessie in Duitsland, de belangrijkste exportbestemming voor Zwitserse produkten, de algehele malaise op de wereldmarkt en het dalende vertrouwen van de consument zijn niet te onderschatten factoren. De groei van de consumptie in Zwitserland ligt dit jaar bijna de helft lager dan in 1989. De binnenlandse vraag, die in 1989 nog met 4,1 procent per jaar steeg, daalt dit jaar voor het eerst in lange tijd.

De regering is inmiddels naarstig op zoek naar oplossingen voor de kwakkelende economie. Zo heeft zij onder meer een "werkgroep voor revitalisering van de Zwitserse economie' ingesteld, die deze maand maar liefst honderd maatregelen op tafel legde. Rode draad in de voorstellen van de werkgroep: liberalisering van de stramme Zwitserse economie - die voor 60 procent is opgebouwd uit kartels - om zo de concurrentiepositie van het land te verbeteren. Voorts moeten, aldus de werkgroep, de grenzen worden opengesteld voor buitenlandse ondernemers, moet het land minder bureaucratisch worden (de werkgroep heeft berekend dat een projectontwikkelaar die in Zürich een flat wil neerzetten 130 vergunningen moet aanvragen) en moet het afgelopen zijn met tal van prijsmaatregelen voor boeren. Het dure en trage zakelijke klimaat heeft veel multinationals al doen besluiten hun heil elders te zoeken. Eind 1990 werkte 82 procent van de werknemers van de vijftien grootste Zwitserse bedrijven buiten Zwitserland.

Een aardige stok achter de deur bij de hervormingen is de wens van Zwitserland om per 1 januari 1993 toe te treden tot de Europese Economische Ruimte (EER), waardoor het land economisch lid wordt van de EG. Zeer belangrijke factor in het herstel van de economie is het referendum op 6 december waarin de Zwitsers zich voor of tegen het EER kunnen uitspreken. Wordt het "nee', dan dreigt het land terug te zakken in het isolement waaruit het zich het laatste jaar met veel voortvarendheid tracht los te maken. Zo trad Zwitserland dit voorjaar toe tot de Wereldbank en het IMF (waar het aantal zetels werd uitgebreid om het rijke en dus belangrijke Zwitserland een eigen stem te geven). Eveneens dit voorjaar vroeg de regering het EG-lidmaatschap aan. Voor velen in het bedrijfsleven is de EG een toverwoord dat Zwitserland zijn oude economische kracht terug moet bezorgen.