Zuid-Afrika heeft federalisme nodig

In het hoofdartikel "De Klerks f-woord' van 11 september worden de pleidooien van de Zuidafrikaanse president De Klerk voor federalisme onzuiver genoemd. “Het ANC heeft de bedoeling die erachter steekt onmiddellijk herkend. Het is de oude politiek van verdeel en heers langs etnische en tribale lijnen in een nieuwe, aan de tijdgeest aangepaste vocabulaire”.

Dit is gezien de huidige politieke ontwikkelingen in de wereld een opmerkelijke maar onjuiste analyse. Steeds meer landen die sterk centralistisch worden bestuurd, zoals het ANC wenst, zijn gedwongen van deze koers af te stappen. Voorbeelden te over van Afrika (Angola, Ethiopië en Mozambique) tot Europa (Tsjechoslowakije en de Sovjet-Unie). Centralisme bracht deze landen machtsmisbruik, corruptie en economisch wanbeheer. Het blijkt dat voor landen waarin diverse bevolkingsgroepen moeten samenwonen een sterk centralistisch bestuur geen oplossing is, maar eerder leidt tot conflicten en het uiteindelijke uiteenvallen van een land. Moet dat ook de toekomst worden voor Zuid-Afrika?

Het hoofdartikel zegt verder: “Het ANC zou zijn bestaansrecht verliezen indien het op De Klerks suggestie zou ingaan. Een unitaire staat waar etnische en tribale afkomst irrelevant zijn geworden, is haar doel. De Klerks f-woord klinkt helaas onzuiver”. Zuid-Afrika is sinds het aan de macht komen van de Nationale Partij (NP) in 1948 altijd sterk centraal geregeerd geweest. Het oprichten van enkele thuislanden doet daar niets aan af en past daarentegen in het centralistische bestuur, omdat deze volledig afhankelijk van de centrale regering in Pretoria zijn. Zuid-Afrika's centrale regering is als een tank. Blanke bureaucraten besturen de tank momenteel en de zwarte vrezen terecht - wat de wapens van die tank hun aan kunnen doen. Velen willen de tank bestormen en hem overnemen. Maar als de historie van andere Afrikaanse landen een voorbeeld is, zullen blanken, Indiërs en kleine zwarte bevolkingsgroepen reden tot vrees hebben.

Als er in een ontwikkeld werelddeel als Europa al problemen ontstaan met de vorming van een Europese Gemeenschap, omdat bijvoorbeeld de Fransen en Engelsen de vrees hebben door de Duitsers gedomineerd te worden en de kleine landen (Denemarken) de angst hebben in de toekomst helemaal niets meer te zeggen te hebben, mag angst voor een toekomstig centraal bestuurd Zuid-Afrika niet verwonderlijk zijn.

Een gedecentraliseerde staat zal een oplossing kunnen brengen. Een federaal stelsel zoals bijvoorbeeld in Duitsland met zijn deelstaten of in Zwitserland met zijn kantons. Het is een stelsel waarin deelstaten (regio's of kantons) een eigen gekozen parlement krijgen. Deze deelstaten - of autonome regio's zoals de Zuidafrikaanse regering hen noemt - zullen hun eigen politiek kunnen voeren met eigen instellingen en bevoegdheden. Op landelijk - centraal - niveau zullen bijvoorbeeld alleen buitenlandse zaken, defensie, nationale financiën en infrastructuur geregeld blijven worden.

Ook zal de centrale regering kunnen helpen - zoals in Zwitserland - bij het overhevelen van geld van rijkere naar armere gebieden, zodat die zich kunnen ontwikkelen. Het is belangrijk dat zo'n regio zelf kan bepalen wat met het geld wordt gedaan en hoe het gebied wordt bestuurd. Zuid-Afrika is zo groot en de bewoners behoren tot zulke uiteenlopende culturen dat een centraal, landelijk bepaald beleid - bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs - nooit genoeg rekening kan houden met alle verschillen die in het land bestaan. Het is dan ook niet voor niets dat onlangs de minister van buitenlandse zaken van Nigeria, generaal-majoor Ike Nwachukwe, Zuid-Afrika heeft opgeroepen federalisme als toekomstig bestuursvorm voor het land te overwegen. “Federalisme”, zei hij, “biedt het meeste uitzicht om diverse culturen in een heterogeen land te verenigen”. Opvallend want Nigeria heeft juist, na dertig jaar van bloedige strijd en etnische onrust, besloten dat méér federalisme, in plaats van centralisme, een oplossing is voor de problemen. Een ander voorbeeld is Ethiopië waar de nieuwe leider van het land, Meles Zenawi, een document voor een toekomstige constitutie van het land heeft voorgelegd, volgens welke het land in verschillende autonome provincies wordt opgedeeld. Iedere provincie krijgt het recht zelf over economische maatregelen te beslissen, over een eigen politiemacht te beschikken en het recht een lokale taal te gebruiken. Het voorstel werd door onder andere Newsweek als "a visionary blueprint' omschreven.

Het zou kortzichtig zijn geen lering te trekken uit deze voorbeelden en, zoals het ANC wenst, datgene wat in andere landen mislukt is, in Zuid-Afrika nog eens dunnetjes over te doen. Dat het ANC zijn bestaansrecht zou verliezen door het federalisme te omhelzen is geen steekhoudend argument. Daarbij is het wel van belang een nuancering te plaatsen, omdat de woorden regionalisme en federalisme door elkaar worden gebruikt. Waar het ANC spreekt over een unitaire staat met grote aandacht voor de regio, spreekt de NP afwisselend over regionalisme en federalisme. Het is belangrijk te weten dat tussen die twee woorden een groot verschil bestaat. Zowel bij regionalisme als bij een unitaire staat met aandacht voor de regio, blijft de macht gevestigd in het centrum. Waar dat toe leidt zien we in het voormalige Joegoslavië. Dit was een door Serven gedomineerde staat, geregeerd uit Belgrado, waaraan Bosniërs en Kroaten zich niet langer aan wilden onderwerpen. Dit systeem zou er in Zuid-Afrika toe leiden dat de totale macht van de één, nu de NP, wordt vervangen door de totale macht van het door Xhosa's gedomineerde ANC, waarin Zulu's en andere, kleinere, stammen zich overheerst zullen voelen. Wie dit niet onder ogen wil zien, weigert lessen uit de geschiedenis te trekken. Federalisme - zoals het ANC en zijn aanhangers het afschilderen - is dan ook geen complot à la neo apartheid, maar neemt de grote regionale en culturele verschillen in ogenschouw.

Peter ter Horst, correspondent van NRC Handelsblad in Zuid-Afrika, geeft in zijn artikel van 7 september het dilemma omtrent federalisme treffend weer: “Lange tijd was het een taboe. Links deed het af als het f-woord. Politici draaiden er omheen. Maar nu de promo-praat van "het Nieuwe Zuid-Afrika' is vervangen door het rauwe gevecht om de macht beheerst federalisme het politieke debat. Het is de nieuwe breuklijn tussen het ANC en de NP, waarlangs beiden hun allianties opstellen”. Het federalisme moet niet de inzet worden van "goed' en "kwaad', maar de voor- en nadelen van zo'n systeem zouden zonder vooroordelen moeten worden bekeken. De discussie over federalisme voortijdig af te kappen met de opmerking dat "het f-woord onzuiver is' omdat het uit de mond van president De Klerk afkomstig is, doet tekort aan de ideeënvorming over een toekomstige constitutie van Zuid-Afrika.