"Stem voor Unita, stem voor nieuwe broeken!'

Na dertig jaar oorlog - eerst de bevrijdingsstrijd tegen de Portugezen, vervolgens de burgeroorlog tussen het MPLA en Unita - gaan de Angolezen deze week naar de stembus. De verkiezingen symboliseren eenheid en verzoening - maar eenheid en verzoening zijn heel ver te zoeken.

LUANDA, 28 SEPT. “Angola Oyé, Unita Olé!” Jonas Savimbi heeft na weken campagne voeren geen stem meer over en kennelijk weinig inhoudelijks meer te verkondigen. Maar om inhoud gaat het niet bij de Angolese verkiezingscampagne. De mensenmenigte op de bijeenkomst in de hoofdstad Luanda scandeert als in een echo de woorden van de grote leider. “Viva Unita.”

De massa zingt, springt en swingt. Een kreupele man draait met zijn heupen en doet met zijn kruk of hij een machinegeweer hanteert. Zwaar bewapende Unita-soldaten verkennen de omgeving. Op de daken nestelden zich Unita-scherpschutters. En dan wordt het pas echt leuk. Van toeterende auto's worden honderden Unita T-shirts en petten over de toehoorders uitgestrooid. Het is een volksfeest.

De voormalige guerrillabeweging Unita (de Unie voor de Totale Onafhankelijkheid van Angola) is de enige serieuze rivaal van de regeringspartij MPLA van José Eduardo dos Santos. Vooral op het platteland in het zuiden en midden van het land geniet de partij grote steun onder de daar levende etnische groep de Ovimbundu, die veertig procent van de bevolking uitmaakt. De charismatische Savimbi draagt vrijwel eigenhandig de partij. Hij is de enige spreker op de verkiezingsbijeenkomst.

Wij hebben de burgeroorlog gewonnen van de MPLA, betoogt Unita, want door onze strijd moest de MPLA het méérpartijensysteem invoeren. “De MPLA is een dictatoriale, communistische partij die dit land ten gronde richtte”, zegt de secretaris-generaal van Unita, Alixeres Mango in een vraaggesprek. Unita staat voor vrijheid, democratie en rijkdom. Of, zoals op een affiche staat: stem op Unita, voor nieuwe broeken!

Unita beschikt over ruime middelen om campagne te voeren. Amerika en Zuid-Afrika gaven geld en Zuid-Afrika leverde ook het vliegtuig voor Savimbi en zijn entourage. Amerikaanse verkiezingsdeskundigen adviseerden hem hoe hij zich moest gedragen tijdens de campagne en wat hij wel en niet diende te zeggen. Eerder in de campagne dreigde Savimbi dat als Unita de verkiezingen zal verliezen, er fraude is gepleegd. Waarna hij speculeerde dat er dan een nieuwe oorlog zal uitbreken. Zaterdag daarentegen beloofde hij op een persconferentie de uitslag te zullen aanvaarden. Mango viel eerder deze week geïrriteerd uit tegen de internationale pers: “Waarom vragen jullie toch steeds aan ons of wij de uitslag respecteren? Waarom niet aan de MPLA? Nee, Unita gaat niet naar de bush terug als we verliezen.”

De MPLA (de Volksbeweging voor de Bevrijding van Angola) beschikt over de middelen van de staat om campagne te voeren. Bussen van het staatsbedrijf rijden op zondagmiddag honderden jonge aanhangers naar het strand iets ten zuiden van Luanda. Ook hier wordt het een feest. De stokken met de wapperende MPLA-vlaggen staan in het rulle zand. Jongens spelen voetbal in hun onderbroek, een teenager heeft een MPLA-sticker op zijn geslachtsdeel geplakt. Dames met stickers op hun derrières dansen op de rotsen op de keiharde muziek. Een groepje jongeren scandeert: “Savimbi kan niet neuken” (Savimbi heeft geen kinderen).

Evenals Unita is de MPLA vooral een “tegenpartij”. De MPLA is tegen de militaristische structuren van Unita, tegen de schending van de mensenrechten binnen Unita, en tegen de autoritaire Savimbi. De recente ruzies binnen Unita en het groeiende aantal ontevreden naaste medewerkers van Savimbi dat de beweging verlaat wordt breed uitgemeten door de MPLA.

Veel goeds over zichzelf heeft de MPLA niet te melden. MPLA-regeringsfunctionarissen zijn berucht om hun corruptie en incompetentie. “Er tekenen zich hele familietakken af in het regeringsapparaat”, zegt een diplomaat. “Vrijwel iedere economische activiteit in dit land behoort tot de staat, dus vele MPLA-functionarissen profiteren van de staat. De MPLA heeft corruptie tot een kunst verheven.”

Dos Santos is er tijdens de campagnes in geslaagd zich ten dele te distantiëren van het slechte imago van zijn verguisde partij. Dos Santos spreekt op beheerste toon de menigtes toe. Terwijl Savimbi opruiende toespraken houdt, roept Dos Santos op tot kalmte. Hij vertelt over “de foute keuze” die de MPLA in 1975 maakte voor het communisme en hij moedigt binnen zijn partij een democratische discussie aan. De kansen voor Dos Santos zijn door zijn campagne zeker toegenomen, zo is de verwachting onder buitenlandse waarnemers bij de verkiezingen.

Onder zakenlui en in Angola woonachtige buitenlanders overheerst een lichte voorkeur voor de MPLA. “Het zijn dieven”, zegt een winkelier over de MPLA, “maar de MPLA-functionarissen hebben hun zakken al volgestopt en misschien gaan ze daarom nu echt regeren. Als Unita wint moeten zij eerst hun zakken nog vullen. Bovendien, de MPLA beschikt over een beter opgeleid kader en geniet meer dan Unita steun onder verschillende tribale groeperingen”.

Van eerlijke en vrije verkiezingscampagnes kon nauwelijks worden gesproken. Van de achttien partijen konden alleen de MPLA en Unita over voldoende middelen beschikken om in alle delen van het moeilijk begaanbare land bijeenkomsten te organiseren. Mede daarom kwam er geen “derde macht” van de grond, een derde partij die mogelijk zowel Unita als de MPLA van een absolute meerderheid in het parlement kan afhouden.

Een spoor van geweld ging de laatste weken door het land waarbij ten minste veertig doden vielen. Handgranaten belandden in menigtes bij verkiezingsbijeenkomsten en partijfunctionarissen werden door tegenstanders gegijzeld. “Er heerst een koude oorlog tussen Unita en MPLA”, verzucht een onafhankelijke verkiezingsfunctionaris in Kuito in midden-Angola. “Jaren lang beschouwden deze twee partijen elkaar als illegaal en het doet nu pijn aan de ogen van de aanhangers van beide partijen om de tegenstander in alle openheid campagne te zien voeren.”

De situatie blijft uiterst gespannen in Angola. Tegen de afspraken van het vorig jaar gesloten vredesakkoord werd slechts de helft van het oude regeringsleger en de Unita-strijders gedemobiliseerd. Wapens zijn na dertig jaar oorlog overal voorhanden, voor wegwerpprijzen. Wanneer een van de partijen uit onvrede over de verkiezingsuitslag de oorlog zou willen hervatten, hoeven daar weinig voorbereidingen voor te worden getroffen.

Angola houdt de adem in in de komende twee dagen. De twijfels groeien of in het vernietigde land de bijna vijf miljoen geregistreerde kiezers, de Angolese verkiezingsfunctionarissen en de zeshonderd buitenlandse waarnemers de stembuslokalen op tijd kunnen bereiken. Gisteravond was slechts de helft van de functionarissen met hun materiaal ter plekke. De logistieke problemen blijken enorm. Zaterdag stortte voor de derde keer in drie weken een helikopter neer, waarbij elf Angolese verkiezingsfunctionarissen en vier Russen omkwamen. De mankementen in de organisatie van de verkiezingen maakt het de partijen gemakkelijker om intimidatie bij de stembussen toe te passen. En met meer reden zullen zij straks kunnen verklaren dat de twee verkiezingsdagen niet eerlijk zijn verlopen.