De Klerk en Mandela bereiken akkoord

JOHANNESBURG, 28 SEPT. Het was de handdruk waar Zuid-Afrika maanden op had gewacht. Wat ongemakkelijk, zonder elkaar aan te kijken, bezegelden president De Klerk en ANC-leider Nelson Mandela zaterdagavond het succes van hun ontmoeting. De chemie van de goede persoonlijke verstandhouding is zichtbaar verdwenen, maar de leiders hadden hun partijen na acht uur praten weer op het spoor van de constitutionele onderhandelingen gezet.

Het kenmerkt de grillige overgangsperiode in Zuid-Afrika dat na het bezweren van de ene crisis de volgende onmiddellijk uitbreekt. Zondagmiddag, achttien uur na het akkoord tussen regering en ANC, liet Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi vanuit zijn thuisland KwaZulu weten dat hij nu op zijn beurt alle onderhandelingen met de regering afbreekt. Even strijdbaar als de legendarische Zulu-koning Shaka, die gisteren werd herdacht, stelde Buthelezi dat hij zich niet gebonden acht aan de beslissingen die ANC en regering zonder hem hebben genomen. Wetgeving die eruit voortvloeit, zal Buthelezi niet erkennen.

De regering en het ANC hadden zich in hun onderhandelingen ver op het terrein van Inkatha begeven. Ze kwamen overeen dat het dragen van gevaarlijke wapens (de “traditionele” speren en stokken van Inkatha-aanhangers) in het openbaar binnen enkele weken wordt verboden. Een aantal hostels in de townships, van waaruit Inkatha-aanhangers aanvallen uitvoeren op wijkbewoners, wordt voor 15 november met hekken omheind en bewaakt door de politie.

Buthelezi maakte hevig verongelijkt bekend dat hij “nooit onder welke omstandigheden dan ook aan wie ook toestemming zal vragen voor het dragen van een cultureel Zulu-wapen”. Een verbod zal “de spanning vergroten en het geweld doen toenemen”.

Pag 10: Buthelezi verzet zich heftig tegen akkoord

De maatregelen tegen de hostels noemde Buthelezi een uitvloeisel van “het anti-Zulu-racisme van het ANC”. Hij voorspelde dat zijn aanhangers “indien nodig met blote handen” de hekken rondom de hostels zullen weghalen. “Ik waarschuw dat Zuid-Afrika niet moet toegeven aan iets soortgelijks als de etnische schoonmaak die nu plaatsheeft in Joegoslavië.”

Het aambeeld van het vermeende Zulu-nationalisme - buiten KwaZulu wonen veel Zulu's die zich hiertoe niet aangetrokken voelen - is de afgelopen weken steeds luider bewerkt door Buthelezi.

Hij kondigde zelfs een burgeroorlog aan, wanneer het ANC zou doorgaan met zijn plan om een mars te houden op zijn zetel in Ulundi. Regionale ANC-leiders willen dat nog steeds, maar Mandela kondigde zaterdag aan dat hij, gezien de resultaten van het beraad, zo snel mogelijk met zijn aanhang zal overleggen om het programma van massa-actie “te onderzoeken”.

Met het derde deel van de overeenkomst tussen de regering en het ANC, de vrijlating van politieke gevangenen, was Pretoria vrijdagavond al begonnen. Hoewel de regering in het akkoord liet vastleggen dat naar haar mening alle politieke gevangenen vorig jaar op vrije voeten zijn gesteld, besloot zij omwille van de nationale verzoening onmiddellijk 150 gevangenen vrij te laten. Enkele honderden anderen - door het ANC aangewezen of aanhangers van andere politieke bewegingen - zullen voor 15 november de gevangenis verlaten.

Daardoor keren vandaag op hetzelfde moment Robert McBride en Barend Strydom terug in de Zuidafrikaanse samenleving. McBride plaatste als lid van het ANC-leger Umkhonto we Siszwe in 1986 een bom in een bar in Durban, waarbij drie (blanke) doden en 69 gewonden vielen. Strydom, lid van de extreem-rechtse “Wit Wolve” schoot op 15 november 1988 in het wilde weg op een plein in Pretoria zeven zwarten dood.

De Klerk en Mandela noemden de afspraken een goede basis voor de onderhandelingen over een nieuwe grondwet, die in juni na het bloedbad in Boipatong waren afgebroken. De door beiden gewenste interim-regering van nationale eenheid komt erdoor in zicht. De regering en het ANC kwamen ook de principes overeen voor een gekozen grondwetgevende vergadering, die de constitutie moet opstellen en tegelijk fungeert als overgangsparlement. Over belangrijke details als de meerderheden waarmee besluiten over de grondwet worden genomen moet verder worden onderhandeld.

Ook op dit punt ligt Buthelezi dwars. Inkatha zal niet meedoen aan verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering, omdat het geweld en intimidatie deze onmogelijk zouden maken. Buthelezi wil eerst een meerpartijen-conferentie, die het eens wordt over de grondwet.

President De Klerk kondigde aan dat hij wetgeving voor een algemene amnestie bij het parlement zal indienen. Hij gaf aan dat degenen die in de apartheidstijd misdaden hebben begaan eerst moeten bekennen, voor zij worden gevrijwaard van vervolging. Mandela verzette zich niet openlijk tegen deze formule, waarmee de mogelijkheid opdoemt van een generaal pardon na openbaarmaking van de misdaden door een interim-regering van alle partijen.

Met één vredestop zet de politiek het moorden in Zuid-Afrika immers niet stop. Wat De Klerk dit weekeinde aan de ene kant won, verloor hij aan de andere kant. Het was voorspelbaar dat hij ooit klem zou komen te zitten tussen zijn belangrijkste onderhandelingspartner, het ANC, en zijn belangrijkste bondgenoot in een pro-federalisme-alliantie tegen het ANC, Inkatha. In de staat van permanent crisismanagement, waartoe zijn presidentschap is verworden, moet De Klerk zijn aandacht nu verleggen naar Ulundi.