DE LOGICA VAN LICHTEND PAD

Shining Path. The World's Deadliest Revolutionary Force door Simon Strong 274 blz., Harper Collins 1992, f 65,55 ISBN 0 00 215930 9

Het lijkt wel alsof het niemand is opgevallen dat de zojuist gevangen genomen leider van het Lichtend Pad, Abimael Guzmán, zulke droevige ogen heeft. Zo'n observatie past dan ook niet in het beeld van een kille ideoloog en meedogenloze moordenaar. Maar misschien is die oogopslag toch de beste ingang om deze man en zijn beweging te begrijpen. Zij tonen de eenzaamheid van iemand die er vast van overtuigd is dat hij als enige in staat is een onrechtvaardige wereld te redden. Vanuit die absolute zekerheid van het eigen gelijk creëerde hij een guerrillabeweging die Peru aan de rand van de afgrond bracht.

Niemand maakte zich er druk over toen eind jaren zeventig de briljante docent filosofie Guzmán aan de Universiteit van Ayacucho, waaraan hij vanaf 1962 was verbonden, steeds radicalere ideeën ging verkondigen. Zelfs toen hij een groot aantal volgelingen onder de plaatselijke studenten kreeg en praktisch de leiding van de universiteit in handen nam, was dat geen reden voor ongerustheid. Ayacucho is immers een van de meest achtergebleven en geïsoleerde steden in de Andes, en bovendien waren in Peru (en eigenlijk in heel Latijns Amerika) de universiteiten traditionele broeinesten van radicale ideeën. Slechts zelden reikten die echter verder dan het selecte gezelschap van de academische gemeenschap. Bovendien kwam de opstandige professor uit een gegoede familie. De autoriteiten hadden er alle vertrouwen in dat hij, net als zoveel revolutionaire voorgangers, zijn wilde ideeen in de loop der tijd wel zou verliezen.

Het liep anders. Binnen tien jaar ontwikkelde het handjevol revolutionairen in Ayacucho onder voorzitter Gonzalo (zoals Guzmán zichzelf had gedoopt) zich tot de meest gevreesde guerrillabeweging van twintigste-eeuws Latijns Amerika. Op basis van een eigen interpretatie van de ideeën van Mao stelde Guzmán zich ten doel ""de stad te omsingelen''. Door de toevoer van voedsel af te snijden, de industriële activiteit te verlammen en het gezag van de staat te ondermijnen, zou de uiteindelijke machtsovername binnen handbereik komen. Het leken de fantasieën van een doorgedraaide radicaal, maar in het begin van de jaren negentig was Sendero Luminoso, Lichtend Pad, zoals Guzmáns beweging al snel werd genoemd, aardig op weg haar idealen te verwezenlijken. Ongeveer veertig procent van het Peruaanse platteland, inclusief de strategische centrale hoogvlakten, stond onder haar controle. Zelfs de hoofdstad Lima werd het toneel van acties, waarvan de recente aanslag op de tot nu toe veilige villawijk Miraflores het meeste indruk maakte. Hele volkswijken staan momenteel onder controle van de revolutionairen, en de nationale industrie en mijnbouw balanceert op het randje van de afgrond.

De vraag is hoe het zover heeft kunnen komen. En bovendien: waarom heeft de Peruaanse overheid, de traditionele linkse beweging en de internationale pers zo weinig van deze beweging begrepen.

Simon Strong, jarenlang correspondent van The Independent in Peru, probeert in zijn Shining Path. The World's Deadliest Revolutionary Force antwoord op deze vragen te geven. Op basis van een schat aan materiaal probeert hij het door niemand voorziene succes van Sedero Luminoso te verklaren. Hij ontkomt daarbij niet aan een enigszins apologetische aanpak. Vergeleken met de talrijke botte analyses van Lichtend Pad is dat bij tijd en wijle verfrissend, maar uiteindelijk geeft hij toch een iets te positief beeld van de beweging.

De ideologie van Lichtend Pad is een curieuze mengeling van Andes-mystiek en Maoïsme. Het vermogen van Abimael Guzmán om de meest uiteenlopende ideeën in zijn theoretisch model te passen is adembenemend. Na zijn promotie op een proefschrift over Kant combineerde hij ideeën van verschillende revolutionaire denkers (met Mao Zedong in het middelpunt) met een wirwar van al of niet echte Inca-symbolen. Lichtend Pad presenteerde hij zo als de directe voortzetting van het Indiaanse verzet tegen de bloedige Spaanse kolonisatie.

Strong neemt de mythische Inca-basis van Lichtend Pad wel erg serieus. Hij doet zelfs veel moeite om te laten zien hoeveel gelijkenissen er bestaan tussen de symboliek van de Andes en die van China. Er bestaat echter geen twijfel dat het gebruik van Inca-symbolen vooral werd ingegeven door opportunistische motieven. Om een machtsbasis op het platteland te krijgen, was het nodig het vertrouwen van de bevolking te winnen. In de onverbloemd racistische en oligarchische Peruaanse samenleving, was de onderklasse van Indianen en mestizen uiterst vatbaar voor de tegen de centrale overheid gerichte ideologie van Lichtend Pad.

De strategie van Lichtend Pad om de macht op het Peruaanse platteland over te nemen, volgde een historisch beproefd procédé. Politici in de hoofdstad en buitenlandse diplomaten mogen zich verbazen over het snelle ineenstorten van de centrale staat, de bevolking in de hooglanden weet wel beter. Van oudsher probeert in Peru een kleine groep machthebbers van Europese origine vanuit Lima het uitgestrekte binnenland te beheersen. En van oudsher maken steeds weer nieuwe opstanden die gebieden onbestuurbaar.

Zodra de staat haar geweldsmonopolie verloor, bleef er weinig over van haar autoriteit. Dat was al duidelijk geworden in Colombia, waar grote gebieden onder controle zijn komen te staan van de bevrijdingsbeweging of de drugsmaffia, of van beide. Het ging niet anders in Peru. En hier zelfs effectiever door het excessieve geweld waarmee Lichtend Pad overheidsdienaren te lijf ging. Honderden lagere ambtenaren, burgemeesters en politiechefs werden in de afgelopen tien jaar vermoord; en als ze niet vermoord werden, dan werden ze wel verjaagd.

De strategie van Sendero Luminoso is altijd eenvoudig geweest: groepen guerrilleros trekken dorpen binnen en dwingen de bevolking gewapenderhand nieuwe vertegenwoordigers te kiezen. In de meeste gevallen is er niemand om de dorpelingen te beschermen. Zelfs als Lichtend Pad zich niet in levende lijve vertoont, zijn haar dreigementen voldoende om ervoor te zorgen dat er zich bij de officiële verkiezingen geen kandidaten melden. Waar Sendero Luminoso opduikt, zijn er simpelweg geen mensen die een overheidsfunctie willen bekleden.

EXPERIMENTELE TUINEN

Eén van de eerste militaire acties van Lichtend Pad was de vernietiging van de experimentele tuinen van de Universiteit van Huamanga in 1982. Enkele jaren later werd een grote coöperatieve landbouwonderneming aangevallen. De machinerie en het wagenpark werden opgeblazen en honderden schapen en koeien werd de nek doorgesneden. In dezelfde periode werden aanslagen gepleegd op een wereldberoemd experimenteel aardappelinstituut en de nationale zaadbank voor vee.

De ideologie van Voorzitter Gonzalo staat geen compromis toe. Niet alleen de conservatieve krachten moeten worden ondermijnd, elke poging tot sociale en economische ontwikkeling dient gezien te worden als een poging de arme massa van de bevolking zoet te houden. "Revisionistische' projecten, of zij nu door de overheid, buitenlandse ontwikkelingsorganisaties of progressieve priesters georganiseerd worden, vormen het doelwit van Lichtend Pad.

Maar daar blijft het niet bij. Arme boeren of bewoners van krottenwijken die geloof hechten aan ""revisionistische beloftes'' en mee willen werken met de overheid of de kerk, worden net zo hard aangepakt. Dorpen die, al of niet gedwongen door het Peruaanse leger, zelfverdedigingsgroepen hebben opgericht, worden het slachtoffer van nietsontziende terreur, zoals bijvoorbeeld in 1983 toen Lichtend Pad twee dorpen in de buurt van Ayacucho volledig verwoestte en zeker tachtig dorpelingen vermoordde.

De beweging gaat ervan uit dat een succesvolle revolutie moet worden vooraf gegaan door een militair ingrijpen. Dat zal de bevolking overtuigen van de noodzaak van een fundamentele maatschappelijke omwenteling. Ideologen van Lichtend Pad gaan er van uit dat die militaire repressie ongeveer een miljoen slachtoffers zal maken. In het licht hiervan telt een mensenleven meer of minder niet. Sendero Luminoso heeft dan ook nooit geaarzeld om ""lakeien van het revisionisme'' uit de weg te ruimen. Dit rechtlijnig terrorisme is haar belangrijkste handelsmerk geworden.

En juist deze rechtlijnigheid zou ook wel eens de belangrijkste verklaring voor het succes van de beweging kunnen zijn. Dat is tenminste wat Simon Strong suggereert. Hij plaatst het onbuigzame sectarisme van de beweging tegenover de chaos en corruptie binnen de Peruaanse staat. De meerderheid van de Peruanen heeft niets goeds te verwachten van de autoriteiten. Onderbetaalde politiemensen vullen hun inkomens aan met het uitpersen van de bevolking; corrupte politici steken geld van ontwikkelingsprojecten in hun eigen zak; lokale bestuurders, vooral in de wat afgelegener gebieden, geven de drugsmaffia in ruil voor een lucratieve vergoeding de vrije hand.

Tegen deze achtergrond steken de discipline en onbaatzuchtigheid van de guerrilleros weldadig af. Zij brachten orde en rust op het door haar gecontroleerde platteland. In de coca-producerende gebieden maakten zij een einde aan de willekeur van de Colombiaanse drugsbendes en zorgden voor stabiele prijzen. Het is overigens niet duidelijk of Lichtend Pad zich daadwerkelijk is gaan bezighouden met de drugshandel. Strong gelooft dat de beweging zich heeft beperkt tot het beschermen van de boeren. Hij wijst erop dat Lichtend Pad nog steeds niet over moderne wapens beschikt en haar aanslagen louter met dynamiet en van het leger gestolen wapens pleegt. Dat zou anders zijn als de guerrilleros beschikten over narco-dollars. Andere waarnemers geloven echter dat er binnen de gelederen van de beweging wel degelijk een sluipende corruptie heeft plaatsgevonden als gevolg van de banden met de drugsmaffia.

In elk geval zorgt Lichtend Pad op het platteland voor een tegenwicht tegen de ongebreidelde macht van lokale potentaten. Voor de boerenbevolking die nog nooit veel heeft gemerkt van democratie en gerechtigheid, zijn de rigoureuze methodes waarmee die orde wordt gehandhaafd geen onoverkomelijk bezwaar. Hetzelfde geldt voor de inwoners van de volkswijken aan de rand van Lima. De aanwezigheid van de gedisciplineerde kaders van Lichtend Pad zorgt daar voor orde en garandeert bescherming tegen de politie en het leger, die zo ongeveer de slechtste reputatie op het gebied van mensenrechten hebben van heel Latijns Amerika. De nadelen van de totalitaire ideologie van Lichtend Pad ontgaat weinigen, maar zolang de staat synoniem blijft met afpersing, corruptie, incompetentie en bloeddorst is er geen alternatief.

Zelfs in de gevangenissen is dit contrast schrijnend duidelijk. De gevangengenomen leden van Lichtend Pad zijn altijd het toonbeeld van discipline geweest. Zij organiseerden politieke scholingen, kookten hun eigen voedsel en bezaten bibliotheken waarin zich niet alleen de communistische klassieken bevonden, maar ook een brede selectie uit de wereldliteratuur. Hun morele overwicht was zo groot dat zij al snel hele vleugels van de gevangenis onder controle hadden. De enige manier waarop de overheid deze autonomie kon breken was excessief geweld. Zo werd in 1986 een opstand met groot militair geweld neergeslagen, waarbij honderden leden van Lichtend Pad in koelen bloede werden vermoord.

Dit voortdurende contrast tussen de zelfverloochening van Lichtend Pad aan de ene kant en de corruptie van de autoriteiten aan de andere is essentieel om het succes van de beweging te begrijpen. Diezelfde discipline wordt ook vaak als verklaring gegeven voor het succes van veel protestante sekten in Latijns Amerika. Het is in dit verband veelbetekenend dat Lichtend Pad veel moeite heeft gehad om door te dringen in gebieden waar evangelische groepen gevestigde posities hadden.

Als we de korte, heftige geschiedenis van Sendero Luminoso overzien, dan valt op hoe de beweging van haar tegenstrijdigheden haar kracht heeft weten te maken. Haar rechtlijnigheid bracht Lichtend Pad ertoe gruwelijke excessen te begaan. Zelfs Voorzitter Gonzalo heeft toegegeven dat sommige van de moordpartijen ""iets teveel van het goede'' waren. Tegelijkertijd is zij er echter in geslaagd een zekere logica aan die wreedheid te geven. Het is de logica van een totalitair denken, maar er zit een systeem achter. Mensen worden vermoord om een duidelijke reden. De lichamen van haar slachtoffers worden daarom door Lichtend Pad nooit verborgen, maar altijd met een geschreven verklaring op de openbare weg achtergelaten.

Dit vormt een duidelijke tegenstelling met de handelswijze van het leger. De slachtoffers van de vuile oorlog die het Peruaanse leger in naam van de democratie tegen Lichtend Pad voert, zijn vaak volkomen willekeurig. Bovendien doen de militairen er na een bloedbad alles aan om het gebeurde geheim te houden. Het is zeker niet zo dat de meerderheid van de plattelandsbevolking achter Lichtend Pad staat, maar velen lijken de voorkeur te geven aan de rechtlijnige wreedheid van Lichtend Pad boven de onvoorspelbare bloeddorst van het leger.

Een tweede kenmerk van Sendero Luminoso is dat zij moeiteloos traditionele en moderne symbolen met elkaar verbindt. De strategie van de beweging vindt haar grondslag in een uitgekiende analyse van de moderne Peruaanse maatschappij. Als enige politieke beweging heeft zij gebruik weten te maken van de rurale migratie uit de Andes-hooglanden naar Lima. Dat maakt het haar mogelijk de activiteiten eenvoudig van het platteland naar de stad uit te breiden. Tegelijkertijd houdt Lichtend Pad hardnekkig vast aan haar archaïsche symbolen en de tegen het staatscentrum gerichte politiek. Zo gebruikt zij de veranderingen die zich in de laatste twintig jaar in de Peruaanse maatschappij hebben voltrokken, om die veranderingen te bestrijden.

De toekomst van Lichtend Pad is na de arrestatie van Abimael Guzmán onzeker geworden. Hoewel Simon Strong in het laatste hoofdstuk van zijn boek allerlei internationale vertakkingen van de beweging ontwaart, is het toch onmiskenbaar dat we hier met een exclusief Peruaanse beweging van doen hebben, en een buitengewoon personalistische beweging bovendien. Het is de vraag of Lichtend Pad de arrestatie van haar leider zal overleven. Er waren al enige tijd aanwijzingen van persoonlijke en ideologische tegenstellingen binnen de beweging en het lijkt niet onwaarschijnlijk dat die nu tot interne strijd zullen leiden.

Bovendien lijken de grenzen van het terrorisme nu wel bereikt. Het is niet gelukt om met louter sabotage en bomaanslagen de politieke structuur van de Peruaanse staat te vernietigen. Opmerkelijk is dat die mislukking vooral vorm heeft gekregen onder president Fujimori. Die won de verkiezingen door de steun van precies die bevolkingsgroepen die ook de achterban van Lichtend Pad vormen. Net als Voorzitter Gonzalo begreep hij heel goed dat de arme bevolking van Peru niet zat te wachten op nog meer loze verwijzingen naar een democratisch systeem waar zijzelf niets van merkte.

Fujimori beloofde ""tastbare daden'' toen hij enige tijd geleden de parlementaire democratie buiten spel zette. Het is de ironie van de geschiedenis dat een van de eerste resultaten van die Paleisrevolutie de uitschakeling betekende van de belangrijkste vijand van datzelfde parlementaire systeem.