De sprekende details van de oorlogsjaren

Tentoonstelling: Bezetting en Bevrijding, foto's van Ad Windig uit de periode 1943-1952. T/m 25 okt. in het Verzetsmuseum, Lekstraat 63, Amsterdam.

De “onverbloemde werkelijkheid”. Dat was het uitgangspunt dat de fotograaf Ad Windig (1912) overnam van zijn leermeesters Emmy Andriesse en Carel Blazer. Dat deze vorm van fotografie bij uitstek zijn nut bewees in oorlogsjaren, blijkt uit een selectie van het werk van Windig in de bovengalerij van het Amsterdamse Verzetsmuseum.

Windig, deze zomer onderscheiden met de nieuwe oeuvre-prijs van het Fonds voor de beeldende kunst, vormgeving en bouwkunst, behoorde in de oorlogsjaren tot de groep fotografen die gedurende de oorlogsjaren de "Ondergrondse camera' vormden. Tegen het geldende foto-verbod in werd de grimmige werkelijkheid van de oorlogsjaren vastgelegd. De foto's van Windig zijn dan ook vaak genomen vanaf buikhoogte waar zijn Rolleiflex hing, door een wijde regenjas onzichtbaar voor de buitenwereld.

De bescheiden selectie van foto's geven een indringend beeld van de laatste oorlogsjaren in Amsterdam en de periode direct na de bevrijding. Beelden van de grauwe armoe van alledag: de rijen voor de gaarkeukens, de familie G. uit de Nieuwe Uijlenburgerstraat die een houten kozijn aan de allesbrander offert. Bekende beelden van de verwelkoming van de bevrijders op de Dam en de wallen. Maar ook het opgegraven, half verteerde lijk van een gefusilleerde verzetsstrijder of de gedetineerde NSB-burgemeesters achter prikkeldraad.

Het is het oog voor alledaagse details die de foto's van Windig tot een boeiende tijdsdocument maken. Bijna journalistiek legt hij de illegale handel in etenswaren en sigaretten vast die zich afspeelde op de hoek van de Nieuwmarkt en de Zeedijk. Op ongeveer dezelfde plek waar nu dealers luidkeels hun waren aan de man brengen zien we anno 1944 een wachtende, slenterende en speurende groep mannen en vrouwen. In hun handen onduidelijk pakjes en bordjes, geen agent te bekennen.

Soms spreken de details voor zichzelf. Zo leren we dat het filiaal van Simon de Wit (thans Albert Heijn) op de Nieuwmarkt gedurende de illegaliteit behulpzaam is geweest bij het verschaffen van levensmiddelen aan onderduikers. Maar vaak roepen de foto's meer vragen op dan de beperkte bijschriften aan antwoorden geven. Wat doet bijvoorbeeld in hemelsnaam een kar met verse snijbloemen tussen de illegale voedselhandelaren? Wie was de opgegraven verzetsstrijder?

Een ruimere selectie van de oorlogsfoto's van Windig wordt bijeengebracht in het boek Ad Windig, van bezet naar bevrijd dat begin volgend jaar wordt verwacht. Het boek, net als tentoonstelling samengesteld door Anne-Claire Vogtschmidt en Max Speijer, zal sterk het karakter hebben van een vriendenboek, met bijdragen van onder anderen Remco Campert, Philip Mechanicus en Armando. Daarnaast lijkt er echter nog voldoende ruimte voor een boek waarin de foto's van Windig worden behandeld als historisch-journalistieke documenten.