Nostalgische terugblik op 32 jaar Achter het Nieuws

Achter het nieuws extra, Ned. 2, 22.37-23.27u.

Met het opheffen van de actualiteitenrubriek Achter het Nieuws, waarvan vanavond de laatste aflevering wordt uitgezonden, is een eerste stap gezet naar de ontzuiling van het Nederlandse omroepbestel. In vroeger jaren was de actualiteitenrubriek het vlaggeschip van de zendgemachtigde; de rubriek toonde waar de omroep op maatschappelijk of levensbeschouwelijk terrein voor stond. In de keuze van onderwerpen, geïnterviewden en commentatoren was de oorsprong van de zendgemachtigde altijd gemakkelijk te herkennen.

De komst van de omroepen die hun bestaan meer op een populariteits- dan op een ideologisch beginsel baseerden, TROS en Veronica, betekende de eerste aanzet naar de ontzuiling van de omroep. Journalistieke medewerkers van de "oude' zendgemachtigden vroegen zich af waar nu de "identiteit' van hun broodheer uit moest blijken bij het verslag van bijvoorbeeld een calamiteit. De ideologische grondslag werd in toenemende mate anachronistische ballast; hedendaagse journalistiek was onafhankelijk en vrij van vooringenomenheid, dat toonde immers de grotendeels ontzuilde Nederlandse dagbladpers al decennialang aan. Toch waren bij belangrijke gebeurtenissen nog altijd cameraploegen van vrijwel alle Hilversumse zendgemachtigden vertegenwoordigd.

Met de intrede van de commerciële zender RTL4 werd bovendien de noodzaak om door samenwerking op de programma's te bezuinigen steeds groter. Hoe inefficiënt functioneerde niet de redactie van een rubriek, waarvoor het nieuws in binnen- en buitenland slechts één dag in de week van belang was. Wat lag meer voor de hand dan de verregaande versnippering bij de actualiteitenrubrieken tegen te gaan door de krachten te bundelen?

De vanaf volgende week op Nederland 3 samenwerkende zendgemachtigden Vara en NOS (de VPRO doet niet mee) hebben in deze categorie de primeur door hun rubrieken Achter het Nieuws en NOS-Laat op te laten gaan in het zes keer per week op dezelfde tijd uit te zenden programma Nova (samentrekking van de namen van beide zendgemachtigden, waardoor in de titel toch nog iets van de "identiteit' herkenbaar blijft).

De sociaal-democratische actualiteitenrubriek Achter het Nieuws bestond overigens al vanaf 1986 niet meer. Een jaar daarvoor nog las het toenmalige PvdA-Kamerlid Marcel van Dam in de rubriek wekelijks een commentaar. Na het aantreden van Paul Witteman als eindredacteur van Achter het Nieuws en Van Dam als VARA-voorzitter werd de band die de omroep van oudsher met partij en vakbeweging had in de statuten officieel doorsneden.

Vanavond wordt met een overzicht van meer dan dertig jaar Achter het Nieuws (“Feiten, meningen, commentaren”, luidde de ondertitel in de eerste jaren) de rubriek ten grave gedragen. Of het een definitieve begrafenis is, hangt af van de goodwill die de samenwerking met de NOS na een jaar van achterban en omroepbestuurders krijgt.

De drie kwartier durende terugblik bevat een aantal bezienswaardige fragmenten, die bij menigeen een schok van herkenning teweeg zal brengen. Een greep uit de eerste tien jaar (1960 -1970): Koos Postema verslaat de aardbeving in Skopje en portretteert Anneke Grönloh; Louis van Gasteren filmt rammende agenten bij een fototentoonstelling in 1966; Hans Jacobs interviewt dr. E. Hueting over de Nederlandse wandaden bij de politionele acties in Indonesië. In de documentaire gaat de toenmalige eindredacteur Herman Wigbold in op de grote hoeveelheid woedende reacties die het laatste onderwerp destijds uitlokte.

De jaren zeventig kenmerkten zich, getuige het AhN-overzicht, door het protest; met de VARA op de barricade tegen de komst van de Japanse keizer naar Nederland, tegen kernenergie (een cameraploeg dringt ongemerkt een centrale binnen) en tegen de onderdrukking in Argentinië naar aanleiding van het WK-voetbal. In een flits zien we de nieuwe eindredacteur Hans Jacobs geestdriftig de PvdA-voorman Den Uyl toejuichen, de His-Masters-Voice-rol van de rubriek in die jaren onderstrepend.

Lenen de eerste twee decennia zich uitstekend voor een bespiegeling over de in die tijdvakken geldende haar- en kledingmodes, het overzicht van 1980 tot heden doet vooral verbazend uitroepen: is dat al zó lang geleden! De grote vredesdemonstratie in Amsterdam (1981); het voor Khomeiny beledigende damesondergoed-filmpje van Rudi Carrell, dat op het laatst onder druk van minister Van den Broek aan de Nederlandse kijker werd onthouden (1987) en de schrijnende behandeling van het zwakzinnige meisje Jolanda Veninga (1988).

Tijdens de Golfoorlog komt een eerste voorzichtige samenwerking tussen de actualiteitenrubrieken en NOS-Laat tot stand, “daarna ging iedereen weer terug naar zijn eigen kippenhok”, zegt Paul Witteman. Toch noemt de eindredacteur in de Achter-het-nieuws-special de Golfoorlog “minder belangrijk voor de wereldvrede dan voor de samenwerking tussen de omroepen”.