Uitslag toont Franse breuklijnen

PARIJS, 21 SEPT. Het Franse referendum over het Verdrag van Maastricht is niet alleen van grote betekenis omdat "Maastricht' een mager "ja' heeft gekregen, maar ook omdat de Franse kiezers meer antwoorden hebben gegeven die zowel van groot belang zijn voor de Europese Gemeenschap als voor de ontwikkeling van Frankrijk.

De hoge opkomst - 70 procent - in het referendum is in Frankrijk terecht begroet als een "overwinning voor de democratie'. De volksuitspraak, een dag voordat het tweehonderdjarig bestaan van de uitroeping van de republiek werd herdacht, is bovendien van belang omdat de grote meerderheid van de Franse kiezers ook inderdaad de vraag heeft beantwoord die hen werd gesteld: bent u voor of tegen ratificatie van het verdrag van Maastricht.

Uit verkiezingsonderzoek is gebleken dat de Fransen zich bij het uitbrengen van hun stem vooral door hun eigen overtuiging inzake "Maastricht' hebben laten leiden. De loyaliteit aan de politieke partijen en hun leiders of aan president François Mitterrand hebben nauwelijks een rol gespeeld. Een referendum is niet te vergelijken met bijvoorbeeld algemene verkiezingen - het gaat niet om de macht in het parlement, maar om de mening van de kiezer.

De boodschap die de Franse kiezers hebben gegeven is een "ja' voor "Europa', maar een uiterst kritisch "ja'. Anders gezegd, een duidelijke meerderheid van de Fransen is voor Europese samenwerking - ook dat blijkt uit verkiezingsonderzoek - maar een zeer geringe meerderheid is voor het "Europa van Maastricht'. Het verdrag dat de Franse kiezers gisteren hebben geratificeerd, is voor zeer velen onder hen een symbool van een ondemocratisch, technocratisch Europa waarin de identiteit en de traditionele waarden van de Franse samenleving ten onder dreigen te gaan.

De uitslag heeft nog een ander antwoord opgeleverd: Frankrijk is - om Brussels jargon te gebruiken - verdeeld in "twee snelheden'. Het platteland, de boeren, de arbeiders in de voorsteden, de werklozen in het industriële noorden en het mediterrane Frankrijk stemden tegen "Maastricht'. De grote steden, zoals Parijs, Lyon, Toulouse en Straatsburg, de welvarende Elzas en het overzee kijkende Bretagne stemden voor. Er is een kloof tussen enerzijds het rijke en moderne en anderzijds het achtergebleven Frankrijk; het eerste ziet de Europese toekomst met vertrouwen tegemoet, het tweede heeft een roep om hulp laten horen.

Omdat het referendum geen partijpolitieke aangelegenheid was, werd deze sociale en economische verdeeldheid in de maatschappij weerspiegeld in de politieke partijen. Alle grote democratische politieke formaties hebben hun minderheid - en in het geval van de gaullistische RPR zelfs een meerderheid - die het Europese tempo van het establishment niet kan volgen. Dat geldt vooral voor de twee grote oppositiepartijen, de liberale UDF en de RPR, maar ook voor de regerende socialisten, al hebben die nog slechts achttien procent van de kiezers achter zich.

De leiders van de politieke partijen onthielden zich gisteravond in hun reacties op de uitslag van elk triomfalisme. De grote minderheid die "nee' tegen Maastricht zei, demonstreerde daarmee immers vooral haar wantrouwen tegen het politieke establishment dat er niet in slaagt antwoord te geven op de angsten en vrezen voor de toekomst die veel gewone kiezers hebben. Het referendum is dus ook een les aan "de politiek' dat er iets moet veranderen.

De politiek moet nu antwoord geven en wel snel: over vijf maanden zijn er algemene verkiezingen. De politici weten nu eens te meer dat de kiezers eisen stellen en - dat heeft het referendum aangetoond - een eigen mening hebben. De afstand tussen kiezers en de "beslissers' in Europa moet kleiner worden, concludeerde Jacques Delors, de voorzitter van de Europese Commissie vanochtend in een reactie op de uitslag. Dat geldt ook in Frankrijk. Als de helft van de kiezers de verantwoordelijke politieke leiders niet volgt, dan is er iets aan de hand.

Het referendum heeft tenslotte nog een gevolg dat niet onderschat mag worden: de Europese eenwording staat nu bovenaan de Franse politieke agenda en zal daar nog lang blijven staan. De tegenstanders van "Maastricht' zullen de voorstanders blijven herinneren aan hun "Europese perspectieven' en beloften. De Europese Gemeenschap zal democratischer en socialer moeten worden, zei premier Pierre Bérégovoy gisteravond. Dat thema blijft in Frankrijk aan de orde van de dag.