POLITIQUE À LA BELGIQUE

De weg naar politieke vernieuwing door Guy Verhofstadt 80 blz., Hadewijch 1992, f 9,90 ISBN 90 5240 187 X

Guy Verhofstadt, de liberale leider van Vlaanderen, is op zijn best als Don Quichotte van de Belgische politiek. Hij rebelleert, ridiculiseert en haalt uit op een manier zoals die zelden is te zien in de consensus-democratie van onze zuiderburen. In zijn brochure Op weg naar politieke vernieuwing wil Verhofstadt een antwoord geven op het protestgedrag dat bij de afgelopen Belgische verkiezingen het politieke bestel in zijn kern raakt. Massaal werd gestemd op de anti-politicus Van Rossem en het extreem-rechtse Vlaams Blok. ""Op zondag 24 november 1994 staken een miljoen burgers hun tong uit naar de politiek'', schrijft Verhofstadt.

In dit boekje staan alle Belgische problemen weer eens op een rijtje. Het Vlaams Blok chanteert de grote partijen met rechtse retoriek, de dialoog tussen Vlamingen en Walen is mislukt en de begrotingsproblemen zijn enorm. Het politieke bestel is ondoorzichtig en onbestuurbaar. De minister van binnenlandse zaken, de socialist Tobback, noemt België een ""apenland'', de christen-democraat Eyskens omschrijft de politieke arena in Brussel als een ""kippenren''. Sinds november zijn de gevestigde politici, aldus Verhofstadt, bang voor de burgers en wordt het land bijeengehouden door de angst voor nieuwe verkiezingen.

De oorzaken van 24 november liggen volgens Verhofstadt besloten in de verzuiling. De traditionele partijen zijn niet meer dan het topje van de ijsberg, daaronder steken tal van maatschappelijke organisaties, zoals de vakbonden, de scholen, de boerenbonden, de ziekenfondsen, ziekenhuizen en een netwerk van sociaal-culturele verenigingen. Dit ""maatschappelijk middenveld'' bestaat in Vlaanderen niet naast de partijen, zoals in Nederland, maar is in de partijen gevestigd, vooral bij de christen-democraten (CVP) en de socialisten (SP). ""Je kan nog moeilijk spreken over drukkingsgroepen. Dat waren ze vroeger toen ze "drukten' op het beleid. Nu maken ze dat beleid zélf'', aldus Verhofstadt. Voor hem is het hele stelsel van coöptatie en corporatisme de oorzaak van de afkeer van gevestigde partijen.

De klassieke ideologische strijd diende volgens hem als dekmantel om deze structuur in stand te houden. CVP en SP hamerden op de trommel, om vervolgens weer achter de coulissen zaken te doen. Maar met het einde van de klassieke strijd is het volgens hem steeds moeilijker om dit eigenbelang te verhullen.

Verhofstadt ziet in de niet-ideologische democratie een nieuwe breuklijn. Niet tussen links of rechts, en ook niet tussen gelovig en niet-gelovig maar tussen het vrij handelend burgerschap en de maatschappij waarin van "hogerhand' wordt beslist wat goed is. Verhofstadt wil de zuilenmacht breken door diverse vormen van directe democratie: het referendum, en voorverkiezingen zoals in de VS. Hij pleit tevens voor de afschaffing van de stemplicht, die voor CVP en SP zo wat het laatste middel is de achterban aan zich te binden.

De verdienste van Verhofstadts analyse is dat hij verder denkt over de gevolgen van 24 november voor het politieke bestel, terwijl het gros van de Belgische politici hoopt dat het "onweer' snel overtrekt. De weg naar politieke vernieuwing is het vervolg op het Burgermanifest, een boekje dat hij vorig jaar reeds publiceerde.

Voor Verhofstadt is 24 november een bewijs dat hij de juiste snaar raakte, en hij verbindt er zélf ook politieke consequenties aan. In oktober wil hij zijn liberale PVV tot een "verruimingspartij' omvormen om zo ruimte te scheppen voor de rechtervleugel van de CVP en de Volksunie (VU) die in de verdrukking is gekomen door het Vlaams Blok.

Het is nog de vraag of hij succes zal hebben. Zelf heeft hij het karakter van een rebel, een militant die een radicaal-liberale koers wil. Zijn boek heeft iets van een pamflet, met gezwollen taalgebruik en veel herhalingen. Verhofstadt schopt en slaat, maar het zal niet eenvoudig zijn in de Vlaamse maatschappij een confronterende partij te doen slagen. De PVV is weliswaar minder verzuild dan de CVP en SP maar is evenzeer geworteld in de op consensus gerichte politieke cultuur.

Verhofstadt stuit ook op flinke weerstand. Zijn ""radicaal-liberale'' koers ergert de bezadigde liberalen die bang zijn hun posities te verliezen door het experiment van hun leider. Bij de CVP-top roept da joeng grote irritatie op, terwijl hij bij de SP te boek staat als de ""kruisvaarder van het kapitaal''. Er is één manier om te testen of Verhofstadt de Belgische politiek uit het slop haalt of dat hij een rebel without a cause is: verkiezingen. Maar daar zijn de andere partijen nu juist als de dood voor, met één uitzondering: het Vlaams Blok.