MALARIA

The Malaria Capers. More tales of parasites and people, research and reality door Robert S. Desowitz 288 blz., W.W. Norton 1991, f 61,00 ISBN 0 393 03013 X

"Er zijn wetenschappers die ervan dromen de Nobelprijs in de wacht te slepen voor de ontdekking van het malariavaccin. Met "Dank u, Dank u', in het Zweeds, vallen ze in slaap'', schrijft de befaamde parasitoloog Robert S. Desowitz in The Malaria Capers. More Tales of Parasites and People, Research and Reality. De effectiviteit van de tot nu toe ontwikkelde malariavaccins is echter nogal teleurstellend. Het feit dat een aantal onderzoekers van het Amerikaanse Instituut dat belast is met de ontwikkeling van het vaccin terecht moet staan wegens fraude, maakt het malariaverhaal extra triest.

In The Malaria Capers verhaalt Desowitz overigens niet alleen van de wonderlijke capriolen van de malariaparasiet. Één derde van het boek gaat ook over de ontdekking van de verwekker en de behandeling van een andere tropische ziekte, namelijk leishmaniasis of kála azár, de "zwarte dood', die een geleidelijker beloop heeft dan malaria.

Er bestaan vier soorten malariaparasieten, waarvan de Plasmodium Falciparum de kwaadaardigste is, met elk negen verschillende verschijningsvormen. Dit verklaart voor een deel waarom het zo moeilijk is een effectief vaccin te ontwikkelen. Een extra moeilijkheid is het feit dat er binnen één soort ook nog eens een aantal genetische varianten kan bestaan. Zoals bekend raakte de malariabestrijding op grote schaal in de jaren zestig in het slop doordat de parasiet resistent werd tegen de gangbare anti-malariamiddelen en doordat de malariamug resistent werd tegen DDT (wegens de ongebreidelde toepassing van dit gif in de landbouw).

The Malaria Capers is door de journalistieke stijl een uiterst leesbaar boek, dat rijk is aan interessante wetenswaardigheden, geestige anekdotes, tot de verbeelding sprekende details en zelfs wilde speculaties. Zo meent Desowitz te weten wat de oorzaak is geweest voor de mysterieuze verdwijning van de dinosaurus zo'n 80 miljoen jaar geleden: kála azár (waar haalt hij het vandaan). Als oorzaak voor de plotselinge dood van de 185.000 Assyrische soldaten van koning Sanherib die ooit Juda bedreigden, noemt de schrijver malaria en niet de Engel des Heren zoals de bijbel vermeldt (2 Koningen 19 : 35). Van koorts, laat staan de voor malaria zo specifieke derdendaagse koorts rept de bijbel evenwel met geen woord.

De kinnesinne tussen de verschillende onderzoekers die aan het eind van de vorige eeuw gebrand waren op de identificatie van de malariamug en de nog steeds levendige jacht op het vaccin worden smakelijk uiteengezet. Dit doet sterk denken aan de perikelen rond de ontdekking (en de behandeling) van het HIV-virus. Overigens heeft Desowitz geen hoge dunk van de biotechnologie voor het oplossen van het malariavraagstuk. Uit het boek klinkt een groot verlangen naar de goede oude tijd, toen veldwerk nog écht veldwerk was.

Helaas heeft de schrijver wel erg veel aan de orde willen stellen, zoals de geschiedenis, de cyclus van de malariaparasiet, de ontwikkeling van kininederivaten en de scandaleuze praktijken van sommige onderzoekers. Daardoor is het boek een beetje een ratjetoe geworden waarin ordening en samenhang soms ver te zoeken zijn. Wie wil weten of de feiten die Desowitz erin opdist allemaal wel kloppen, krijgt bovendien onherroepelijk problemen want gedegen referenties staan er niet in.

Dat neemt niet weg dat ik The Malaria Capers in één ruk heb uitgelezen. Wat met Jezuëtenpoeder wordt bedoeld vergeet ik niet meer. Het waren immers Jezuëten die kinine in de zeventiende eeuw meenamen uit Zuid-Amerika.