De weefsels en botten van Louise; Jeanette Winterson over een hartstochtelijke liefde

Jeanette Winterson: Written on the Body. Uitg. Jonathan Cape, 190 blz. Prijs ƒ 48,05.

- : Op het lichaam geschreven. Vert. Gerrit de Blaauw. Uitg. Contact. Prijs ƒ 29,90.

De inzet van Jeanette Winterson is altijd hoog en riskant geweest: vanaf het begin, zo schreef ze onlangs in een voorwoord dat ze toevoegde aan haar eerste roman, Oranges are not the Only Fruit, ging het er haar om de taal zelf te vernieuwen. Met Martin Amis is zij een van de weinige nieuwe Engelse schrijvers die zich laten leiden door het modernistisch imperatief van Ezra Pound: "Make it new!' Maar waar Amis in zijn romans het groteske en artificiële karakter van de hedendaagse werkelijkheid blootlegt door verbale clichés tot in het oneindige uit te vergroten, gaat Winterson op zoek naar de authentieke emotie achter de versleten taal. Die formidabele onderneming heeft haar tot nu toe veel opgeleverd: van haar beste boek tot nu toe, The Passion, kun je met overtuiging zeggen dat het "nieuw' was, in alle betekenissen.

Ook haar nieuwe roman, Written on the Body, wordt gepresenteerd als een overwinning, dit keer op de taal der liefde. "Jeanette Winterson' meldt het omslag, "has fused mathematical exactness with poetic intensity and made language new.' Dat is een zin die je onherroepelijk bij het lezen van het boek met je meedraagt. Uiteindelijk ben je gedwongen hem bij te stellen: Winterson heeft geprobeerd mathematische precisie met poëtische intensiteit te laten samengaan en zo de taal nieuw te maken. En ze heeft gefaald.

Written on the Body is het verhaal van een romantische liefde. Een naamloze verteller, van wie de sekse nogal nadrukkelijk in het midden gelaten wordt, doet verslag van een hektisch liefdesleven, waarin affaires met getrouwde vrouwen de hoofdmoot vormen. Moe van alle onvervulde hartstocht vlucht de verteller in de armen van Jaqueline, een oppasser in een dierentuin, die hem/haar veel huiselijke rust brengt. Maar die tevredenheid wordt direct in twijfel getrokken: "Contentment is a feeling you say? Are you sure it's not an absence of feeling? I liken it to that particular numbness one gets after a visit to the dentist. Not in pain nor out of it, slightly drugged.' Dan ontmoet de verteller Louise, opnieuw een getrouwde vrouw. De hartstocht slaat ongenadig toe.

In woorden is de grote liefde van de verteller en Louise banaal, zoals iedere liefde banaal is. De taal van de liefde is immers tot op de draad toe versleten en geliefden zijn tegenwoordig aangewezen op een handvol clichés om hun diepste gevoelens uit te drukken: "“I love you” is always a quotation', zoals de verteller in Written on the Body het uitdrukt. Ook hun lotgevallen verschillen niet van die van de duizenden andere overspelige geliefden in de hedendaagse Engelse literatuur, tot en met de nogal obligate dodelijke ziekte toe. Op het hoogtepunt van hun gelukkige, overspelige liefde komt de man van Louise, een wraakzuchtige arts, haar geliefde melden dat Louise al een tijdje aan leukemie lijdt. Hij belooft Louise de beste ziekenhuizen en artsen, zolang de verteller maar van het toneel verdwijnt. Deze zwicht en vertrekt naar het hoge noorden waar hij/zij zich overgeeft aan lange romantisch-anatomische meditatie over het lichaam van de zieke geliefde, een soort biologisch Hooglied.

In die lyrische passages over de cellen, weefsels en botten van Louise, komen de bedoelingen van de schrijfster het duidelijkst aan het licht. De verteller doet een poging het lichaam van de geliefde tot leven te zingen in een taal die ontdaan is van romantische clichés, die aan de taal van de medische wetenschap zelf een romantische betekenis moet geven. Dat mislukt, omdat de beschrijvingen van Louise's lichaam gebukt gaan onder een gezwollen taalgebruik, die juist iedere authentieke emotie lijkt uit te sluiten. Het is knap wat Winterson doet, maar de passie voor de afwezige Louise die de lezer er in iedere regel krijgt ingehamerd wordt er niet levend door.

Ook de rest van de roman is onevenwichtig. Wist Winterson in haar vroegere werk heftige, grote gevoelens te laten versmelten met een laconieke verteltrant, in Written on the Body botst hoogdravendheid voortdurend met gewilde humor. Er staan weliswaar aforistische zinnen in die de verfrissende ernst van The Passion in herinnering brengen ("how easy it is to destroy the past and how difficult to forget it'), maar te vaak ontpopt de verteller zich als een oud-testamentaire profeet van het soort dat niemand lang over de vloer wil hebben. Ook werkelijk komische en vertederende scènes ontbreken gelukkig niet, maar er zijn er teveel die geplaagd worden door de stug volgehouden joligheid waarop Fay Weldon het patent lijkt te hebben; het soort humor dat eerder gebrek aan gevoel aangeeft. Het is alsof Winterson in die passages een overdaad aan betrokkenheid met de beschreven, door ziekte gedoemde liefde wil neutraliseren.

Het moet eenzelfde gebrek aan afstand zijn geweest die haar heeft verhinderd het versleten literaire thema van de Grote Liefde nieuw te maken. En een schrijver die zo hoog inzet, moet bij verlies ook een hoge prijs betalen: hoe bijzonder het talent van Winterson ook is, haar roman is niet vrij van de banaliteit waarvan zij de liefde wil redden.

    • Bas Heijne