Socialisten op zoek naar nieuwe wegen; Socialistische Internationale in Berlijn

BERLIJN, 17 SEPT. Op het congres van de Socialistische Internationale (SI)in Berlijn mocht Michail Gorbatsjov gisteren even figureren als ster van de dag. “Als u er niet was geweest, hadden wij hier nu niet gezeten. De Duitse eenheid is uw verdienste”, zo begroette SPD-leider Björn Engholm de ex-president van de voormalige Sovjet-Unie die gisteren voor het eerst sinds de val van de muur in Berlijn was.

Gorbatsjov, die kort tevoren ereburger van de Duitse hoofdstad was geworden, blikte in de Rijksdag terug op de erfenis van het socialisme. “Het systeem in mijn land was geen socialisme”, zei hij tot de ruim zeshonderd socialistische gedelegeerden uit 130 landen. “Was ik nu een communist, een socialist of een democraat? Ik weet het niet. Socialisme betekent anders denken, socialisme is zoeken.” Gorbatsjov kreeg luid applaus van de Duitse sociaal-democraten, maar de afgevaardigden uit Nicaragua, Angola en Mongolië klapten minder enthousiast. De vroegere Sovjet-leider is niet overal zo populair als in Duitsland.

In de Rijksdag zoeken de socialisten naar nieuwe accenten en nieuwe thema's om zich als wereldwijde beweging te profileren. De SPD, de belangrijkste financier van de SI, haalde het congres van de beweging naar Berlijn. De muur was gevallen, de planeconomie mislukt: in het verenigde Berlijn zouden de socialistische partijen van buiten Europa zien dat de wereld er wat anders uit was gaan zien. "De sociaal-democratie in een veranderende wereld', zo luidde dan ook het Leitmotiv. De "roos in de vuist' mocht onveranderd blijven en prijkte gisteren zelfs op het sprekersgestoelte van de Rijksdag. Maar het woord socialisme werd geruisloos naar de achtergrond verdrongen. De SI noemt zich inmiddels het wereldcongres van sociaal-democraten. Ook voor de PvdA-delegatie onder leiding van de tweede voorzitter Ruud Vreeman is de term sociaal-democraat - die vroeger alleen werd ingeruimd voor de rechtervleugel in de PvdA - gemeengoed geworden. Maar de worsteling met de erfenis van het socialisme bleef boven het congres hangen. De Italiaanse Eurocommunisten, ooit verenigd in de PCI, mochten als nieuwe politieke partij met de naam PDS toetreden tot de SI. De leider van de Italiaanse sociaal-democraten, PSI-leider en ex-premier Bettino Craxi, gaf zijn jarenlange verzet tegen de komst van de PDS op. Samen met de ex-minister van buitenlandse zaken, Gianni de Michelis, legde hij in de zijvertrekken van de Rijksdag uit waarom de Eurocommunisten nu welkom waren. “De komst van de PDS is een versterking van links in Italië.”

Ook andere ex-communisten klopten op de deur van de SI, die al 88 aanvragen tot lidmaatschap heeft binnengekregen. De Internationale is echter afhoudend, omdat het verleden van de meeste kandidaatleden niet duidelijk is. De Hongaarse socialisten maken een kans, maar ex-communisten uit andere landen van het uiteengevallen socialistische blok moeten voorlopig wachten. De burgemeester van Berlijn, de christen-democraat Diepgen, speelde gisteren even in op de verwarring onder de sociaal-democraten over de nieuwe thema's en de nieuwe SI-leden. De gedelegeerden had hij voor een buffet uitgenodigd in het Rote Rathaus, in het oostelijke deel van de stad. “Ik heb voor u een rode loper uitgelegd”, zei hij in het gebouw waar een aantal jaren geleden nog prominenten uit de DDR resideerden. “Berlijn heeft de hoogte- en ook de dieptepunten van het socialisme meegemaakt”, zo voegde hij er fijntjes aan toe.

Voor de SPD heeft het negentiende SI-congres plaats onder een ongunstiger gesternte dan zij zich had voorgesteld. In het Rijksdaggebouw zou een feest worden gehouden voor de vertrekkende voorzitter van de SI, Willy Brandt, die deze post zestien jaar heeft vervuld. Maar de 78-jarige en zwaar zieke Brandt kon niet naar Berlijn komen: de afscheidsrede van de vroegere Bondskanselier werd voorgelezen door zijn partijgenoot Hans-Jochen Vogel. Het feest dat voor Brandt werd georganiseerd is afgezegd, in de wandelgangen herinneren alleen foto's uit de politieke loopbaan van Brandt aan diens langdurige voorzitterschap van de SI. Vandaag wordt de Franse ex-premier Pierre Mauroy tot opvolger gekozen.

Ook het politieke klimaat is grimmiger dan de SPD enige maanden geleden nog had durven denken. Het SI-congres in de Rijksdag had het zelfvertrouwen van de SPD moeten uitstralen, een teken dat de partij in het oosten van Duitsland veld wint. Maar inmiddels wordt de voormalige DDR vrijwel dagelijks geteisterd door aanvallen op asielzoekers, uitgevoerd door rechts-radicale jongeren. Binnen de partij woedt nu een heftige discussie over verandering van het asielrecht en over de inzet van Duitse eenheden in vredesoperaties van de VN. Engholm heeft zijn positie afhankelijk gemaakt van een verscherping van het asielrecht. Maar voor sommige Genossen klinkt dat als een capitulatie voor het straatgeweld van de rechts-radicalen. Op een partijcongres medio november moet de SPD de knoop doorhakken.

Sommige zusterpartijen maken zich bezorgd over de strijd in de SPD. “We moeten voorkomen dat de SPD in een isolement komt”, zo meende Jan Marinus Wiersma, de internationaal secretaris van de PvdA. “Ze hebben het gevoel dat ze op een tijdbom zitten: in het oosten gaat het slecht, in het westen van Duitsland is de groei eruit.” Hij vindt dat Nederland meer vluchtelingen uit het voormalige Joegoslavië zou moeten opnemen om een "positief signaal' aan Duitsland af te geven.

In zijn toespraak mijdt Engholm echter het asielrecht. Hij tastte de wereld af naar nieuwe thema's en zag, zoals de meeste prominente sociaal-democraten, de idealen in ruimer verbanden: "nieuw' werd het meest gebruikte adjectief. De SPD-leider pleitte voor een nieuwe vorm van samenwerking tussen Noord en Zuid, voor een "Wandel durch Partnerschaft'. De Spaanse premier Gonzalez riep op tot een "nieuw vooruitgangsdenken', terwijl zijn Noorse geestverwant Brundtland een "wereldwijd sociaal verdrag' als een oplossing aanbeval en de vroegere Argentijnse president Alfonsin pleitte voor een "nieuw internationalisme'. Alleen de Turkse vice-premier Inüon kreeg direct repliek toen hij opriep tot een "nieuw idealisme'. Buiten het Rijksdaggebouw stond een groep Koerdische demonstranten hem uit te schelden voor Rudolf Hess, zwaaiend met rode vlaggen.

    • Derk-Jan Eppink