Alledaagse leugens

Sweet Emma, Dear Böbe - Sketches, Nudes (Edes Emma, drága Böbe - Vazlatok, aktok). Regie: István Szabó. Met: Johanna ter Steege, Eniko Börcsök, Peter Andorai. In: Amsterdam, Cinecenter en Desmet; Rotterdam, Lantaren/ Venster; Den Haag, Haags Filmhuis; Utrecht, 't Hoogt; Nijmegen, Cinemariënburg; Arnhem, Filmhuis.

“We are waiting”, herhaalt het Hongaarse klasje, struikelend over de uitspraak van het laatste woord, voortdurend de zin die de docent hen voorzegt. Het klinkt ook als een bezwering van hun huidige onzekerheid. In de schoolbanken zitten dit keer geen scholieren, maar leerkrachten Russisch, die zich door de gewijzigde politieke omstandigheden genoodzaakt zien zich te laten omscholen in een vak waar nu meer vraag naar is.

De film Sweet Emma, Dear Böbe (Edes Emma, drága Böbe) gaat over twee van die leraressen, die elk op hun eigen manier het hoofd boven water trachten te houden. Beide van het platteland afkomstige vrouwen, die het waarschijnlijk verder hebben geschopt dan wie ook in hun familie, delen een kamer in een lerarenpension in een grauwe buitenwijk van Boedapest. Hun leven onder het communistische régime was gebaseerd op leugens, maar ze kenden tenminste de spelregels. Nu mag je een leerling niet eens meer een onvoldoende geven voor Russisch, want je zou toch niet willen dat iemand op grond van een slecht cijfer voor dat vermaledijde vak bleef zitten. Emma (Johanna ter Steege, nagesynchroniseerd door Ildikó Bánsági) droomt dat ze naakt van een zandheuvel afrolt, die geen enkel houvast meer biedt. Haar geheime liefde, het schoolhoofd, voelt ook al niets meer voor continuering van die buitenechtelijke relatie. Hij wordt immers scherp in de gaten gehouden, omdat hij zoals menige intellectueel boter uit het vorige tijdperk op z'n hoofd heeft.

Böbe (Eniko Börcsök) lijkt aanvankelijk beter geëquipeerd voor de eisen die het nieuwe Hongarije stelt. Ze reageert pragmatisch op de avances van het schoolhoofd in haar richting en neemt zelfs het initiatief in het aanpappen bij buitenlandse toeristen. Op een dag treft Emma de politie aan op haar kamer, op zoek naar aanvullende bewijzen van Böbes misdaden: prostitutie en deviezenhandel. Als maanden later de gearresteerde Böbe nog een keer terugkeert naar het pension om haar spulletjes op te halen, zal blijken wie van beiden de sterkste was.

Sweet Emma, Dear Böbe is niet alleen een interessante film, omdat er een scherpe analyse in wordt gegeven van de ambivalentie, de hypocrisie en vooral de onzekerheid in een post-communistische samenleving. De nood van burgers, die nooit geleerd hebben eigen keuzes te maken en verantwoordelijkheid te dragen voor hun bestaan, maakt regisseur Istvàn Szabó op subtiele wijze voelbaar in de stijl van zijn film. Die drijft allereerst op een schitterende hoofdrol van de Nederlandse Johanna ter Steege, die sinds haar bekroonde aandeel in Spoorloos achter elkaar voor grote buitenlandse regisseurs als Altman, Garrel en Szabó werkt. Het grootste compliment is misschien wel dat de Hongaarse nasynchronisatie van haar rol nauwelijks opvalt.

In Szabó's voorlaatste film, Meeting Venus, kwam Ter Steege veel minder goed tot haar recht. Het was de laatste van een serie, in afnemende mate interessante internationale coprodukties van de bekendste Hongaarse filmer. Sweet Emma, Dear Böbe is een soort terugkeer naar de periode van voor Mephisto, toen Szabó ook voor een laag budget in zijn eigen land poëtische films draaide over de emoties van alledaagse helden.

Szabó construeerde zijn laatste film bijzonder knap en is niet te deftig om voor ingewikkelde problemen eenvoudige oplossingen te beproeven. Sommige stukjes essentiële informatie worden gewoon in een tussentitel vermeld; dat spaart geld en gedoe. De ondertitel (Sketches, Nudes) verwijst niet alleen naar de tekeningen van een straatartiest en de beelden van Emma en Böbe onder de douche, die de film aan het begin en het eind als het ware omvatten. In het midden zit een opvallend brutale sequentie van een auditie voor een haremscène in een film, een galerij van tien naaktstudies van leraressen en verpleegsters, die niet alleen de kijker wakker schudt, maar ook aanduidt dat deze film tot op het bot gaat. Sweet Emma, Dear Böbe schuwt het melodrama, maar is niet bang voor sterke emoties, die steeds loepzuiver worden blootgelegd.