Regering zonder onderdanen zoekt een weg uit het vacuüm

Het land weet sinds vanmiddag weer hoe het ervoor staat. Het gaat de goede kant op, maar “een sterk en geloofwaardig Nederland” vraagt nog grote inspanningen, aldus de koningin in de Troonrede. Hoe blijft Nederland overeind in de grote boze wereld? "Alleen door samen te werken', zegt de regering tegen het volk. Maar het volk blijkt zich niet meer ontvankelijk te tonen voor de boodschap uit Den Haag. De aangesprokenen staan op een andere golflengte afgestemd. De dialoogvorm werkt niet meer. Daarom wordt Den Haag strenger. Komend jaar: Het kabinet tegen de rest van Nederland.

Het Haagse Binnenhof had vanmiddag weer dat sprookjesachtige. Zoals het hoort met Prinsjesdag. Even geen mondelinge overleggen, commissievergaderingen, bilateraaltjes of Torentjesoverleg, maar gewoon theater. Voor een paar uur was het Binnenhof teruggegeven aan het volk. Dat kreeg muziekkorpsen te zien, grenadiers, ministers in jacquet, leden van het corps diplomatique in vol ornaat en ten slotte de koningin in de Gouden Koets. Zo statig als het allemaal is, zo herkenbaar is op zo'n moment het bestuur van het land. "Ze' in Den Haag bestaan dus echt.

"Ze' konden zowaar lachen. Niet te uitbundig en niet te lang natuurlijk, het blijft per slot van rekening Nederland. Maar de boodschap van de majesteit in haar Troonrede is, voor zover het althans Nederland betreft, wel eens somberder geweest. Het financieringstekort daalt, de lastendruk daalt, de werkgelegenheid groeit en de koopkracht voor de laagstbetaalden blijft op peil. De Nederlander heeft weer vertrouwen in de economie. “De index van de koopbereidheid heeft de laatste maanden weer een stijgende lijn te pakken”, aldus het Centraal Planbureau.

Alles verloopt zo zoals het moet, zij het dat de regering in de Troonrede dit keer in tegenstelling tot voorgaande jaren nog maar weinig woorden aan het sociaal-economische beleid besteedt. Er moet zelfs gewaakt worden voor “zelfgenoegzaamheid”, waarschuwde minister-president Lubbers, de hoofdauteur van de Troonrede. Toch kon minister Kok van financiën het niet laten te spreken over “beheerste tevredenheid”. Beheerst, want er zijn vanzelfsprekend ook “risico's” en “zorgen”.

Het is dus allemaal toch nog goed gekomen. Het kabinet-Lubbers/Kok dat eind april op sterven na dood was, heeft vanmiddag een begroting gepresenteerd waar zelfs de Raad van State weinig op aan te merken had. Kortom, opgewekte gezichten bij de ministers, opgewekte gezichten bij de leden van de regeringsfracties. Het heeft even geduurd maar nu houden CDA en PvdA van elkaar als nooit tevoren, zo lijkt het wel. Waarbij de begroting voor 1993 als certificaat van wederzijds respect dient. Beide partijen begrijpen elkaar, nu de rest van het land nog. Ze zouden zo graag hun tevredenheid met anderen willen delen, maar er zijn tegenwoordig weinig anderen. Prinsjesdag trekt nog wel mensen, maar de politiek niet meer. De boodschap van de regering in de Troonrede wordt voor kennisgeving aangenomen. Het leveren van commentaar is uitbesteed aan de belangengroepen. Zij reageren plichtmatig en voorspelbaar. Natuur en Milieu bespeurt te weinig milieu, de Stichting Weg te weinig weg.

Het kabinet wilde samen met de rest van Nederland aan de slag. Dat was het "Leitmotiv' van de regeringsverklaring die minister-president Lubbers op 27 november 1989 in de Tweede Kamer uitsprak. De verhoudingen zouden worden vernieuwd “op basis van onderscheiden en te respecteren wederzijdse verantwoordelijkheden”. Samen vormden we immers de woorden van één verhaal, daarom dienden we ook samen heden en toekomst inhoud te geven. Maar die door het kabinet nagestreefde gedeelde verantwoordelijkheid heeft in de samenleving vooral geleid tot verdwenen verantwoordelijkheid. Tussen droom en daad staan tegenwoordig onverschilligheid en calculerende burgers.

Bij de buitenwacht is sprake van vermoeidheid: alweer een begrotingsoverleg. Reeds in april zat het kabinet twee weken achtereen bij elkaar om de contouren van de begroting voor 1993 vast te stellen. Maar hoe langer de ministers bij elkaar zaten, hoe meer de contouren veranderden in onaantastbare uitkomsten. Met als apotheose een bijna-kabinetscrisis toen de inkomens aan de orde waren. Een geschilpunt dat deze zomer verdampte op de dag dat volgens de nieuwste berekeningen van het Centraal Planbureau de economische groei bleek mee te vallen.

De ministeriële aanloop naar Prinsjesdag leidde dit jaar tot een absoluut record. Weken en nog eens weken is er over de begroting vergaderd. Slechts kort over principes, zeer lang over geld. Het is een bekende Haagse wet: naarmate de zittingstermijn van ministers toeneemt, worden ze meer departementshoofd. Bezuinigen wordt onder een dergelijk gesternte met de dag moeilijker. Elke minister weet wel pathetisch te melden dat de rek er uit is, het vet eraf en de franje verdwenen. De collega's horen het beleefd aan in de wetenschap dat op een gegeven moment premier en vice-premier samen met het direct betrokken slachtoffer de knoop zullen doorhakken. Het resultaat van al die tijdrovende beraadslagingen? Op een begroting van bijna 210 miljard gulden zijn volgend jaar de geldstromen zodanig verlegd dat er 808 mijoen gulden aan nieuwe activiteiten wordt besteed en bijna 1,4 miljard extra wordt bezuinigd.

Waar de pijn het meest gevoeld wordt, is vaak nog niet te zeggen. Soms is er ook geen pijn. In de wereld van de meerjarenramingen kunnen besparingen bereikt worden door de groei iets minder te laten zijn. Andersom kan het niet laten doorgaan van een slechts voorgenomen belastingverhoging worden genoteerd als lastenverlichting. De rest van Nederland reageert schouderophalend. Het debat in Den Haag is een debat voor intimi geworden. In het kabinet ging het de afgelopen maanden over koopkracht, bezuinigingen en lastendruk. Belangrijk, maar enigszins beperkt. Buiten de muren van de Trêveszaal sprak men over de onmacht van de politiek met betrekking tot de crisis in het voormalige Joegoslavië, de kloof tussen burgers en politici waar het de eenwording van Europa betreft of gewoon over de zoveelste gestolen autoradio.

Behalve dat de interesse afneemt, wordt er ook niet echt meer geluisterd naar Den Haag. Met de belastingmoraal is het droevig gesteld. Het niet volledig opgeven van ontvangen rente scheelde de fiscus de afgelopen jaren 600 miljoen gulden. Strengere controle bracht een zwart vermogen van 11 miljard gulden aan het licht. Huiseigenaren en aandelenbezitters vormen de volgende doelgroep van de FIOD, nu de opbrengst van het huurwaardeforfait en dividendbelasting achterblijft bij de veronderstellingen. In elke departementale begroting zijn wel één of meer voorbeelden te vinden van het verschijnsel "afnemende burgerzin'. Terwijl de regering via Postbus 51 het hele jaar door opriep de auto eens een dagje te laten staan, stuurde Nederland massaler dan ooit de snelweg op. Het aantal filemeldingen is inmiddels met 5 procent toegenomen. Terwijl het kabinet dacht de medisch specialisten gebudgetteerd te hebben, bleek er voor 384 miljoen gulden meer te zijn gedeclareerd. Het gesprek met de boeren over het mestoverschot heeft het karakter van een wapenwedloop, waarbij elke maatregel weer een nog inventievere ontduikingsmogelijkheid lijkt op te roepen. Het eerste verlies is inmiddels genomen. In zijn begroting schrijft minister Bukman (landbouw) dat “het duidelijk begint te worden dat het in een aantal gevallen moeilijk zal zijn de doelstellingen van het landbouw-milieubeleid voor het jaar 2000 en de jaren daarna te halen”. Het klemmend beroep op werkgevers en werknemers om de loonstijging dit jaar gematigd te houden, bleef onbeantwoord. Niet meer dan 2,5 procent mocht het worden om de cijfers uit de begroting kloppend te houden, sprak het kabinet een jaar geleden uit. Uit de CAO-onderhandelingen rolde bijna het dubbele percentage. Iedereen gaat zijn eigen gang: burgers, boeren en maatschappelijke organisaties. Er wordt slechts met het kabinet samengewerkt als er ook wat te verdienen valt. Besturen is daarmee een eenzame bezigheid geworden. De brede coalitie regeert langzaam maar zeker in een vacuüm.

In een poging een aantrekkelijke partner te blijven, werd het over een andere boeg gegooid. De overheid had blijkbaar een stoffig imago, dus namen de departementen de taal van de markt over. Bestuurlijk Nederland is in beweging, meldt minister Dales (binnenlandse zaken) in haar begroting, haar buurman Hirsch Ballin (justitie) is met het "recht in beweging', de ambtenaren van het ministerie van financiën hebben zichzelf omgedoopt tot "de beleidsmakers van de BV Nederland', en minister Maij Weggen (verkeer en waterstaat) probeert “naar vermogen in te spelen op de gewijzigde interesses van de traditionele klantenkring”.

De verhouding tussen bedrijfsleven en bestuur is veranderd. Op veel plaatsen werken overheid en markt samen in projecten. Het kan tot problemen leiden, signaleerde minister Dales al eerder dit jaar in een toespraak voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, kort na de zoveelste corruptie-affaire waarbij ditmaal een wegenbouwer, een wethouder en een ambtenaar waren betrokken. “Het gaat mij om het sluipend gevaar van bezoedeling van de ambtelijke en politieke reputatie, van aantasting van integriteit van bestuurders, van ontkenning van de hoge waarden waarvoor de democratische rechtsstaat staat”, aldus Dales. Het zijn woorden die zij in haar vandaag gepresenteerde begroting herhaalt, maar waar ze tevens consequenties aan verbindt. De Binnenlandse Veiligheidsdienst zal een oriënterend onderzoek doen naar vormen van systematische corrumpering of manipulatie van personen op sleutelfuncties bij overheid en bedrijfsleven.

Nederland anno 1992: burgers die niet meer naar de overheid luisteren en ambtenaren met bedenkelijke contacten. “Waar de berekenende burger en een lakse overheid elkaar omhelzen, wordt de publieke moraal vermalen”, zei PvdA-fractieleider Wöltgens in oktober 1990 in de Tweede Kamer tijdens de algemene politieke beschouwingen. “De burgerzin en in zijn verlengde de tolerantie worden bedreigd wanneer de overheid de burgers niet meer tot steun is bij het tegengaan van verslonzing en verloedering, wanneer de overheid inflexibel en bureaucratisch is en wanneer de burgers op hun beurt een straatje omgaan als het er echt op aan komt.” Bij diezelfde gelegenheid sneed zijn coalitiegenoot Brinkman van het CDA in iets minder pregnante bewoordingen hetzelfde thema aan. Hij vroeg om “een beter evenwicht tussen rechten en plichten en een verbeterde prestatiemoraal”.

De oproepen van beide fractieleiders van destijds verstomden, doordat de "politieke agenda' kort daarna geheel in beslag werd genomen door Golfcrisis, Tussenbalans en coalitiehechtheid. Terwijl Den Haag met zichzelf bezig was, ging de verslonzing en verloedering door. Nu de stormen geluwd zijn, heeft Den Haag weer tijd om naar de publieke moraal te kijken. “Een Nederland dat zich sterk en geloofwaardig toont: dat is de opdracht”, zei koningin Beatrix vanmiddag. Volgens premier Lubbers is het maatschappelijke klimaat thans rijp voor een grootscheepse aanpak van de fraude. En om het belang van de zaak te onderstrepen, gaat een speciale ministeriële commissie onder leiding van de premier de aanpak van fiscale en sociale fraude begeleiden.

Opnieuw deed de koningin vanmiddag een oproep om in het land tot gezamenlijke beleidsinspanningen te komen. “Alleen dan kunnen wij de uitdagingen aan waarvoor Nederland zich gesteld ziet.” Maar het woord "samen' heeft in de vandaag gepresenteerde begroting toch een andere klank gekregen. Het kabinet is bereid met de sociale partners te werken, maar de liefde komt niet meer van één kant. De koopkracht voor de laagstbetaalden is veiliggesteld, de lasten zijn verlaagd, nu zijn werkgevers en werknemers aan zet. “Waar we weinig voor voelen is nog eens een wensenlijst met tien punten vervullen voordat de heren zich voor het SER-gebouw laten voorrijden om overleg met ons te voeren”, zei vice-premier Kok tijdens de toelichting op zijn Miljoenennota.

Van nu af geen "permissieve overheid' meer. Het kabinet, gesterkt doordat het de eigen problemen heeft opgelost, is assertiever geworden. Verantwoordelijkheden worden als het moet hernomen. Dan maar wat minder sprookjesachtig.