Internationale druk is vereiste voor vreedzame overgang naar democratie in Zuid-Afrika

Hoewel er de laatste dagen weer over mogelijke onderhandelingen wordt gesproken, is er na het bloedbad onder demonstrerende ANC-aanhangers in het thuisland Ciskei geen twijfel meer mogelijk: het onderhandelingsproces voor een democratisch Zuid-Afrika is ontspoord.

Twee jaar geleden begon het ANC de gesprekken met de regerende Nationale Partij in het vertrouwen dat de partij die indertijd de apartheid instelde nu mee wilde werken aan de opbouw van een democratisch Zuid-Afrika. Mandela was bereid te vergeven en vergeten. Van dat krediet is niets meer over.

De mogelijkheid dat het nieuwe Zuid-Afrika tot stand komt op basis van een harmonische samenwerking tussen de beide hoofdrolspelers is voorgoed verspeeld. De enige weg die nu rest, is die van harde en bittere strijd en bloedige confrontaties in de townships. Als het weer tot onderhandelingen komt, zal dat zijn op basis van voortdurend touwtrekken en groot wantrouwen. Deze gang van zaken betekent een enorme teleurstelling voor het ANC en voor de zwarte bevolking van Zuid-Afrika. De droom van een snelle, vreedzame overgang naar een democratisch Zuid-Afrika is in rook opgegaan.

Diverse Westerse regeringsleiders blijven nogal naëf oproepen tot hervatting van de onderhandelingen als oplossing voor de problemen. Natuurlijk zou het prachtig zijn als het democratische Zuid-Afrika tot stand zou kunnen komen via een vreedzaam proces van besprekingen. Maar het wordt tijd eens kritisch na te denken over de vraag onder welke omstandigheden een regime bereid is de macht over te dragen aan een democratisch gekozen regering, en of in Zuid-Afrika wel voldaan is aan die voorwaarden.

Het enige middel dat een regime ertoe kan brengen af te zien van de alleenheerschappij en mee te werken aan overdracht van de macht aan een democratisch gekozen regering is effectieve druk. Die kan afkomstig zijn uit het binnenland en/of uit het buitenland. Na jarenlange campagnes tegen de apartheid was die druk enkele jaren geleden inderdaad aanwezig. Onder die druk kwam Mandela vrij, werd het ANC gelegaliseerd, begonnen er besprekingen over de toekomst van Zuid-Afrika.

Sindsdien is de druk om een eind te maken aan de blanke overheersing sterk afgenomen. Het ANC zag af van de gewapende strijd, de meeste sancties tegen Zuid-Afrika werden opgeheven. Gezien de concessies waartoe het regime sindsdien bereid is gebleken, ligt de conclusie voor de hand dat het wegvallen van de druk funest is geworden voor het democratiseringsproces. Ondanks alle onderhandelingen en toezeggingen van De Klerk zijn de politieke gevangenen nog steeds niet vrijgelaten. Een aantal apartheidswetten werd ingetrokken, maar aan Verwoerds schepping van de grote apartheid, de instelling van tribale "thuislanden' voor de zwarten, is nog niets veranderd. De Klerk lijkt zelfs vastbesloten om het door verafschuwde systeem grotendeels in stand te houden via een federale opdeling van Zuid-Afrika. En de weg naar een democratisch Zuid-Afrika lijkt geblokkeerd door de eis van De Klerk dat minderheden een vetorecht krijgen.

Het ANC ziet in dat het doel waar zij al tachtig jaar voor strijdt - een gelijkwaardige positie voor alle inwoners - alleen via de onderhandelingstafel kan worden bereikt als de druk op het regime wordt opgevoerd. Zij levert daaraan zelf een bijdrage via het laatste middel dat haar rest: vreedzame demonstraties. Maar dit is alleen vol te houden als de internationale gemeenschap zorgt voor de bescherming waar vreedzame demonstranten recht op hebben, of het nu gaat om het Plein voor de Hemelse Vrede in Peking of om Ciskei. Als de wereld niet fel reageert op het neermaaien van vreedzame demonstranten wordt ook die weg afgesneden.

Niet voor niets heeft het ANC de structuren van de grote apartheid gekozen als het doelwit van haar acties. Het ANC is in Zuid-Afrika gelegaliseerd, maar blijft ter zelfder tijd in vele thuislanden zoals Ciskei een verboden beweging. Aanhangers van het ANC worden er vervolgd en vermoord.

Intussen bereidt de Nationale Partij zich voor op een krachtmeting met het ANC via de stembus. De tactiek van het blanke regime is daarbij om een alliantie te vormen met een groot aantal thuislandleiders. Minister van buitenlandse zaken Pik Botha verkondigde vorige week nog eens dat dit bondgenootschap bij verkiezingen het ANC kan verslaan. Een voorwaarde voor succes is dat de alliantie niet alleen blanke maar ook een groot aantal zwarte stemmen zal trekken. Via terreur, omkoping en het uitroeien van het ANC wordt thans in vele thuislanden de basis gelegd voor de thuisland-partijen die het ANC bij de eerste "vrije' verkiezingen moeten verslaan. De geheime dienst van de Zuidafrikaanse regering speelt hierbij een cruciale rol. Naar schatting 17 van de 28 miljoen zwarte Afrikanen wonen in de thuislanden. Het ANC kan zich uiteraard niet neerleggen bij deze grove verminking van het democratisch proces.

De militaire dictator van het thuisland Ciskei besloot de campagne van het ANC in een bloedbad te smoren. De Britse regering, die het voorzitterschap van de EG bekleedt, oordeelde dat de regering-De Klerk verantwoordelijk is voor de troepen van Ciskei. Minister van buitenlandse zaken Hurd deed een dringend beroep op De Klerk om “het leger van Ciskei en de andere thuislanden onder controle te houden.”

Het afgelopen weekeinde besprak de Europese top in Londen hoe de EG als voornaamste handelspartner van en investeerder in Zuid-Afrika een positieve invloed op de ontwikkelingen kan hebben. Een definitief ontsporen van de besprekingen zou ook op West-Europa een ernstige weerslag hebben. De EG moet effectieve druk op Pretoria uitoefenen om eindelijk het geweld aan te pakken. De regering-De Klerk moet onverkort uitvoering geven aan de aanbevelingen van rechter Goldstone, zoals een verbod op het dragen van traditionele wapens en het afgrendelen van de woonbarakken door de politie. Daarnaast moet de EG haar afwijzing van de grote apartheid inhoud geven door aan te dringen op een referendum onder de bevolking over de opheffing van de "thuislanden'. Ten slotte kan de EG niet heen om de eis dat de laatste 400 politieke gevangen van het apartheidsregime worden vrijgelaten.