WOODROW WILSON; Idealistisch president in een onvolmaakte wereld

Woodrow Wilson door August Heckscher 743 blz., geïll., Macmillan 1991, f 81,- ISBN 0 684 19312 4

Op 31 januari 1917 begaf de Duitse ambassadeur zich naar het State Departement in Washington om daar aan de Amerikaanse regering mede te delen dat Duitsland overging tot een onbeperkte duikboot-oorlog op zee. Amerikaanse schepen op weg naar de vijand zouden niet meer worden ontzien. President Woodrow Wilson stond voor de moeilijkste beslissing in zijn leven. Moest de Duitse provocatie als een "casus belli' worden opgevat?

Tegenwoordig zou een Amerikaanse president, geconfronteerd met een dergelijke crisis, de regeringsmachinerie onmiddellijk in de hoogste versnelling brengen. Spoedberaad met topadviseurs, briefings door de militaire top en de inlichtingendiensten, consultaties met vooraanstaande politici in het Congres en telefoongesprekken met bevriende regeringsleiders overzee. CNN zou feilloos bij de poorten van het Witte Huis in een onafgebroken rechtstreekse uitzending het komen en gaan van hooggeplaatste functionarissen hebben geregistreerd. Regeringswoordvoerders zouden met ernstige gezichten de aan hun lippen gekluisterde wereldpers hebben voorgehouden dat de president geen enkele optie uitsloot.

Hoe reageerde Woodrow Wilson vijfenzeventig jaar geleden? Toen hij het slechte nieuws had vernomen, trok hij zich in zijn studeerkamer terug. Pas nadat hij in alle rust en kalmte de situatie grondig had geanalyseerd en wist welke beslissing genomen moest worden, kwam hij tevoorschijn. Aan het besluit als zodanig viel niet meer te tornen. Zijn adviseurs konden hooguit invloed uitoefenen op de timing en de wijze waarop het besluit zou worden uitgevoerd. De achtentwintigste president van de Verenigde Staten was er de man niet naar om aan zichzelf te twijfelen. Het is zelfs de vraag of hij niet aan zelfoverschatting leed.

Hoe er ook over Wilson geoordeeld wordt, in ieder geval staat vast dat de wereld nog steeds sterk beïnvloed wordt door zijn politieke denken en handelen. Begrippen als "collectieve veiligheid' en het "recht op zelfbeschikking' zijn actueler dan ooit. De staatkundige ordening van 1919 waarop hij samen met Clemenceau en Lloyd George zijn stempel zette, werd niet geheel door de Tweede Wereldoorlog weggevaagd. Belangrijke elementen ervan bleven ook na 1945 overeind.

DESASTREUZE GEVOLGEN

Als staatsman is Wilson evenwel omstreden. In sommige beschouwingen wordt zelfs de schuld voor wat er nu in het voormalige Joegoslavië gebeurt, impliciet in zijn schoenen geschoven. Anti-Wilsonianen stellen harde vragen. Toont het bloedvergieten op de Balkan niet aan welke desastreuze gevolgen het door Wilson gepropageerde recht op zelfbeschikking heeft? Toont het wederom falen van de internationale gemeenschap - de Verenigde Naties voorop - niet aan dat collectieve veiligheid een hersenschim is, omdat grote mogendheden alleen ingrijpen als het hen uitkomt en de prijs niet al te hoog lijkt?

Ongetwijfeld heeft Wilson veel fouten gemaakt. Zijn grootste was waarschijnlijk zijn geloof in de goedheid van de mens. Als onverbeterlijk idealist bleef hij dromen van een betere toekomst. Het zal te maken hebben met de beschermde omgeving waarin hij opgroeide als zoon van een gerespecteerde predikant in het zuiden van de Verenigde Staten. Wilson had de wind behoorlijk mee toen hij aan zijn loopbaan als wetenschapper begon. Al gauw dwong hij door zijn gedisciplineerde aanpak en grote intellect respect af in academische kringen en ook daarbuiten. Hij klom steeds hoger op de universitaire ladder en werd benaderd voor het vervullen van bestuurlijke functies, uitmondend in het rectorschap van de jonge Princeton-universiteit. Wilson en Princeton zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toch hield hij een bittere nasmaak over aan zijn periode als universitair bestuurder omdat hij de verliezer was van een belangrijk intern conflict. Het resultaat was dat hij zijn toga aan de wilgen hing.

Geholpen door gunstige politieke omstandigheden kreeg Wilson in 1910 de democratische nominatie als gouverneur van de staat New Jersey in de schoot geworpen en won hij de verkiezingen. Het was de stap naar het presidentschap. Gedetailleerder dan in de twee jaar geleden verschenen biografie van J. W. Schulte Nordholt (Woodrow Wilson. Een leven voor de wereldvrede) wordt in deze biografie van August Heckscher beschreven hoe Wilson een succesvolle overgang van wetenschapper naar politicus maakte. Daarentegen begeeft Heckscher zich in zijn beschrijving van de presidentiële periode niet buiten de geëigende paden en is de lezer beter af bij de Nederlandse Wilson-biograaf. Dat geldt vooral als het gaat om het optreden van Woodrow Wilson op het wereldtoneel, want daaraan ontleent hij zijn historische betekenis als president, ondanks de niet geringe binnenlandse politieke rol die hij in zijn eerste ambtstermijn speelde.

CYNISCHE MACHTSPOLITIEK

Amerika had door de gebeurtenissen in 1917 geen andere keus meer dan zich in de Eerste Wereldoorlog te storten. Het opgeven van de neutraliteitspolitiek was volgens Wilson evenwel alleen te rechtvaardigen als Amerika's macht het kwaad voorgoed zou verdrijven en de wereld veilig zou maken voor democratie. Over de vraag in hoeverre zijn idealisme hem blind maakte voor de cynische machtspolitiek van andere grote mogendheden, wordt door historici nog steeds gedebatteerd.

In deze biografie wordt toegegeven dat Wilson met zijn beroemde Veertien Punten, die de basis moesten vormen voor een definitieve vredesregeling in het oorlogszieke Europa, zijn hand overspeelde. In ruil voor Franse en Engelse steun aan de Volkenbond stond hij toe dat Duitsland werd vernederd. Wilsons veronderstelling dat een eenmaal functionerende Volkenbond alle weeffouten in het Verdrag van Versailles zou herstellen, kwam niet uit. De Japanse invasie in Mantsjoerije in 1931 en de Italiaanse agressie tegen Abessinië enkele jaren later toonden aan dat de ""moral force of the public opinion of the world'' die door Wilson werd aangevoerd als het fundament voor de Volkenbond, geen enkel effect had. Agressie bleef ongestraft. De wereld stond erbij en keek ernaar.

Door zijn dood in 1924 bleef Wilson de teleurstelling van het falen van de Volkenbond bespaard. Wat hem echter niet bespaard bleef, was de blokkade die de Amerikaanse senaat opwierp voor deelname van zijn eigen land aan de Volkenbond. Voor een groot deel had hij deze nederlaag aan zichzelf te danken. Het begon al met zijn controversiële beslissing zelf naar Europa te gaan om aan de onderhandelingstafel zitting te nemen. In zijn delegatie zat geen enkele prominente republikein. Ook liet hij niet na de discussie over de Volkenbond te politiseren en zijn opponenten, met name senator Cabot Lodge, gebrek aan vaderlandsliefde te verwijten. Wat de Volkenbond in Amerika de das omdeed, was Wilsons hardnekkige weigering met de senaat naar compromissen te zoeken om de benodigde tweederde meerderheid voor ratificatie te bereiken.

DOOS VAN PANDORA

Ook de Wilson-gezinde biograaf Heckscher windt er geen doekjes om: het is een smet op Wilsons witte blazoen. Wel voert hij twee verzachtende omstandigheden aan. Wilson vreesde dat een doos van Pandora geopend zou worden als hij tegemoet kwam aan het verzoek om met Frankrijk en Engeland te gaan heronderhandelen over de opzet van de Volkenbond. Daarnaast ging zijn gezondheid achteruit waardoor zijn politieke intuïtie werd aangetast.

Tijdens een politieke campagne om steun te verkrijgen voor de Volkenbond, was Wilson in het Westen van de Verenigde Staten ineen gestort. Vanaf dat moment was hij niet meer dan een schaduw van zichzelf en bewees zijn vrouw Edith hem en vooral Amerika een slechte dienst door iedereen voor de gek te houden en net te doen alsof hij nog steeds in staat was zijn presidentiële ambt te vervullen.

Woodrow Wilson is sterk in de beschrijving van de invloed van het persoonlijke leven van Wilson op zijn politieke handelen. Zonder te vervallen in psychoanalyse schetst de biograaf overtuigend hoe de president, op het moment dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak, in een depressie raakte omdat zijn eerste vrouw overleed. Helaas ontbreekt een eindoordeel over Wilson. Dat eindoordeel is wel te vinden in Schulte Nordholts biografie. Bij hem wint de lof het van de kritiek. Wilsons idealen werden immers na 1945 gerealiseerd, zij het ten dele. Amerika keerde Europa niet meer de rug toe en er kwam een sterk verbeterde versie van de Volkenbond, de Verenigde Naties.

Lange tijd werden de Verenigde Naties verlamd door de Koude Oorlog. Maar na het einde daarvan leek het er even op dat Wilsons denkbeelden over collectieve veiligheid ten volle zouden worden gerealiseerd. De wereld liet de Iraakse agressie tegen Koeweit niet ongestraft. Een wedergeboorte van de Verenigde Naties leek begonnen. Totdat het bloedigste conflict in de naoorlogse geschiedenis van Europa ontstond, mede als gevolg van het door Wilson geïntroduceerde recht op zelfbeschikking. Wilson heeft zich te weinig bezig willen houden met de toepassing van collectieve veiligheid in een onvolmaakte wereld. Ook dat was een van zijn fouten. Toch heeft een andere grote Amerikaan, Henry Stimson, nog altijd gelijk toen hij over Woodrow Wilson opmerkte dat ""zelfs als hij fout was ... hij fout was in de goede richting''.