TODOR ZJIVKOV

Ontmoetingen met Todor Zjivkov door Georgi Markov 118 blz., Bas Lubberhuizen 1992, vert. Anna Moskova, f 26,50 ISBN 90 73978 05 X

Er bestaan maar weinig goede portretten van Oosteuropese leiders uit de nadagen van het socialisme. Er bestaan nog minder goede portretten van Oosteuropese leiders die uit de eerste hand zijn, opgetekend door mensen die hen persoonlijk hebben gekend, daar genuanceerd over schrijven en ook nog het analystisch vermogen hebben om het beschrevene - vrij van ideologische vooroordelen pro of contra - in de context te plaatsen.

De Bulgaarse schrijver Georgi Markov kon dat wèl. Zijn portrettering van Todor Zjivkov, de ex-partijleider die eerder deze maand in Sofia tot zeven jaar huisarrest is veroordeeld wegens machtsmisbruik, voldoet aan alle bovengenoemde criteria.

Markov is het slachtoffer van de beruchte Londense "paraplumoord'. Tot 1969 was hij lid van de artistieke en intellectuele elite van zijn land, geen socialistische schrijver, maar wel een die met veel compromissen - en af en toe een kleine nederlaag in de vorm van een verboden toneelstuk - het hoofd heel aardig boven water hield. Tot hij, gedesillusioneerd na de inval in Tsjechoslowakije, in 1969 de benen nam en zich in Londen vestigde.

Markov werkte na zijn vlucht voor de Bulgaarstalige uitzendingen van Westerse radiostations. Het kostte hem zijn leven: in 1979 werd hem in Londen met een als paraplu gecamoufleerd schiettuig een kogeltje met gif in het been geschoten. Een dag later was hij dood. De moord werd ongetwijfeld gepleegd door of op last van de Bulgaarse geheime dienst, mogelijk zelfs op last van Zjivkov zelf.

Het deze zomer verschenen boekje Ontmoetingen met Todor Zjivkov bevat Markovs herinneringen aan Zjivkov. Hij vertelt hoe hij herhaaldelijk door de partijchef werd opgetrommeld voor gezamenlijke wande-ingen in de bossen rond Sofia en voor bijeenkomsten in kleine kring, waarbij Zjivkov zich verstond met de belangrijkste kunstenaars van zijn land. Markov was sterk onder de indruk van de positieve kwaliteiten van Zjivkov, die sterk afwijken van diens imago: de eerste man van Bulgarije was aardig, hartelijk, gemoedelijk, een voortreffelijke luisteraar, vol zelfironie, boerenslim en in staat anderen als gelijken te behandelen.

Aan de andere kant, zo merkte Markov al gauw, liet hij zich een golf van goedkope vleierij aanleunen en oefende hij, niet gezegend met een goede smaak, verbeeldingskracht en verstand van zaken, een destastreuze invloed uit op het culturele leven in Bulgarije, door als opperste scheidsrechter uit te maken wat kon en wat niet kon en door gehoor te schenken aan de beste vleiers. ""Volgens mij heeft niemand een meer vernietigende, meer verderfelijke invloed gehad op het leven van de intelligentsia'', aldus Markov. Hij was ""de bron van alle ellende'' door zijn persoonlijk ingrijpen, dat alleen ten doel had ""een bepaalde tendens in de kunst naar meer onafhankelijkheid om zeep te helpen of afwijkingen van de partij-ideologie de kop in te drukken.''

Ontmoetingen met Zjivkov is een voortreffelijk boekje, goed vertaald door Anna Moskova en met een degelijk voorwoord van Jan Paul Hinrichs. En toch is er iets vreemds met deze uitgave. In een licht ingekorte versie zijn deze herinneringen aan Zjivkov al in 1983 in het Engels verschenen, als hoofdstuk vijf in Markovs memoires, The Truth That Killed. De vraag dringt zich op waarom Uitgeverij Bas Lubberhuizen negen jaar heeft gewacht met de Nederlanse vertaling (aangevuld met wat alinea's die zijn weggelaten uit The Truth that Killed). Omdat de uitspraak in het proces tegen Zjivkov eraan zat te komen? De vraag dringt zich nog méér op als de uitgeverij in begeleidend schrijven bij deze uitgave stelt dat de paraplumoord ""alle elementen van een thriller'' heeft, en verder gaat: ""Maar zeker in het Westen leidt de sensatie telkens de aandacht af van wat Markov werkelijk was: een heel belangrijk schrijver.''

Als de uitgeverij zich echt ergert aan die sensatie, moet ze niet negen jaar na dato een hoofdstuk uit Markovs memoires vertalen en uitgeven in een kaft waarop een paraplu is afgebeeld en een krantebericht met de kop ""Geheimzinnig sterfgeval in Londen''. Blijkbaar heeft dit boekje aldus toch meer te maken met sensatie dan met de wens het Nederlandse publiek ""de belangrijke schrijver'' Markov te presenteren. Als Uitgeverij Bas Lubberhuizen het meent met haar vrome afwijzing van sensatie moet ze snel eens wat van het literaire werk van Markov vertalen en uitgeven.

Daar wachten we nu dus op.