Iedereen Doctorandus (2)

Hartelijke gelukwensen voor de heren A. Heijn en S. Johnson, oud-bestuursvoorzitter van een groot kruideniersbedrijf ten noorden van Amsterdam respectievelijk bestuurslid van een boenwas-fabriek ten zuiden van Milwaukee. Zij krijgen een eredoctoraat van Nijenrode University wegens hun sterke bewustzijn van de maatschappelijke omgeving en andere eigenschappen die nuttig zijn in het leven: visie, doorzettingsvermogen, vakkennis, leergierigheid.

De eredoctoren worden verder geëerd om hun management-stijl, waarin volgens Nijenrode maatschappelijke verantwoordelijkheid en milieu centraal staan. Heel mooi, zeker voor mensen die grote ondernemingen leiden. Dat zij daarvoor na al die jaren eens in het zonnetje gezet worden, is vast verdiend. En een hartelijke geste van de initiatiefnemers. Sommige mensen krijgen als zij weggaan een tandem, Heijn en Johnson een ere-doctoraat.

Universiteiten verleenden zulke gratis doctoraten vroeger meestal aan wetenschappelijke onderzoekers die zij ontzettend knap vonden. Of aan Churchill, zo'n staatsman die misschien in de wetenschap de laatste jaren wat minder actief was maar wel de loop der geschiedenis gunstig heeft beïnvloed.

Wanneer het begrip universiteit ook management-academies en dergelijke omvat, dan kan je ze niet kwalijk nemen dat zij ook eens een ere-doctor willen benoemen. Als de hoogleraren aan de Koninklijke Militaire Academie hun instituut te zijner tijd universiteit mogen noemen, zullen ze generaal Colin Powell uitnodigen om doctor te worden.

Het zijn gezellige bijeenkomsten met toga's en toespraken. Goed voor de wederzijdse bewondering. Begrijpelijk dat universiteiten er in de loop der jaren wat scheutiger mee zijn geworden. Maar als visie, leergierigheid, maatschappelijk bewustzijn en een milieuvriendelijke management-stijl volstaan, dan is wetenschap in de oude betekenis van het woord duidelijk geen promotie-vereiste meer.

Is dat erg? "Er gebeurt zo veel aan de universiteit dat met wetenschap weinig of niets te maken heeft.' Zeker waar. Dat is één van de verwarrende factoren in de discussie over de universiteit die zich ontvouwt. De vraag is of de waarheid in dit geval wenselijk is. Sommigen vinden van wel.

Het argument luidt als volgt: de oude tempel van waardevrije wetenschap is een illusie uit de negentiende eeuw, de universiteit moet in onze maatschappij in korte tijd veel mensen afleveren die snel een nuttige rol in de maatschappij kunnen vervullen. De werkgever vraagt praktische kunde, niet allerlei filosofische franje. De student wil een titel en verder geen gezeur. Zoiets.

Het is een cirkelredenering, een zichzelf bewijzende profetie. Een aantal studenten is inderdaad alleen in een briefje geïnteresseerd. Maar de universiteit die de jacht op studiepunten als rode draad door het programma heeft geaccepteerd (op straffe van financiële verhongering), stelt ook veel studenten teleur die meer hadden verwacht. Het verdrietige is dat die op den duur ook op dat titeltje gaan jagen, in de hoop elders of later nog iets bijzonders te kunnen opsteken. Iedereen doctorandus, niemand wijzer.

Het komische is dat de opstandige studenten van 1969 de universiteit verweten de oren te laten hangen naar de wensen van het bedrijfsleven (de “monopoliekapitalistiese konsurns”). Terwijl nu de vooruitgang wordt gepredikt door mensen die vinden dat de universiteit met haar kop uit de wolken moet komen en erkennen dat zij het recht niet heeft neer te kijken op het hoger beroeps onderwijs. Die slagen er namelijk beter in te produceren wat de wereld vraagt. Jippie, marktgericht.

In het bijvoegsel O & W van donderdag heeft u kunnen lezen dat de eenwording van HBO en universiteit een kwestie van jaren is. Ondersteunend argument: in de meeste landen gaat het die kant op, Engeland voorop.

Het is meegenomen voor Britse kranten dat zij advertenties vangen van voormalige polytechnics (HBO's), die nu Humberside University en zo heten, maar daar was de situatie al volstrekt ondoorzichtig en bovendien anders. Wie de boeken van David Lodge en Malcolm Bradbury heeft gelezen weet hoe het met het wetenschappelijk gehalte van sommige universiteiten is gesteld; die doen inderdaad onder voor de beste polytechnics. Na de "gelijkschakeling' moet iedere student nu definitief zelf uitzoeken hoeveel zinnigs er onder iedere professoren-pet en achter iedere universiteitsmuur schuil gaat. Het woord "universiteit' gaat nu van een schriftelijke cursus reclametekenen tot gevorderde astrofysica.

In Nederland zijn de universiteiten gedwongen te doen alsof zij allemaal even goed zijn. Zonder studenten bij binnenkomst op geschiktheid voor een bepaalde studie te mogen toetsen "worden zij afgerekend' op de snelheid waarmee zij die heterogene massa weer uitspugen. HBO-opleidingen mogen wel selecteren in het begin. Sommige hebben in het vervolg daarvan het begrip hard werken in stand weten te houden, maar dat zij gemiddeld "beter' zijn dan de universiteit gaat wat ver.

Hoewel, niemand weet het zeker. Kwaliteit en toetsing daarvan zijn taboe in ieder vooruitgangsgeloof. Dat geldt ook bij de afschaffers van het HBO. Levend in het nirwana van hun vaste overtuiging dat alle studenten even goed zijn, alle programma's even serieus en alle docenten even begaafd, bouwen zij aan een wereld waarin alle mensen voldoen aan de zelfde normen. O wee, de met fusie lastiggevallen conservatorium-directeur die zegt dat hij niets gemeen heeft met de teken-academie en het tuinbouw-HBO. Onderzoekers, docenten en studenten die het recht vragen zelf na te denken, verdienen afkeuring. Renegaten, was hun soortnaam, niet zo lang geleden.

De nieuwe voorzitter van het College van Bestuur van de Nijmeegse universiteit, Th. Stoelinga zei het deze week glashelder in de Volkskrant: de scheiding tussen HBO en universiteit moet zo snel mogelijk worden opgeheven. De concurrentiestrijd tussen de twee types hoger onderwijs leidt toch maar tot meer van het zelfde: “Is een wetenschappelijke opleiding vier jaar, dan wil het HBO dat ook. Krijgt een universitair student een titel, dan wil het HBO dat ook”.

Er zijn mensen die de doctorandus-titel erfelijk willen maken. Heel elitair. Het is al schandelijk dat de scheiding tussen HAVO en VWO voortbestaat. Verspillende concurrentie. Geef iedereen op zijn achttiende een rijbewijs, een OV-kaart en drs. voor zijn naam. Dan hou je aan de universiteit de mensen die echt iets willen leren. Zonder te weten voor welke baas.