De Amerikaanse verhalenvertellers van Hans Keller

De uitvinding van Amerika, zaterdag, Ned. 3, 20.55 - 21.45u.

Hans Keller is een kunstenaar. Dat heeft hij sinds hij dertig jaar geleden bij de AVRO met het programma Literaire ontmoetingen debuteerde met tal van televisiefilms en reisdocumentaires bewezen. Van 1971 tot 1981 bepaalde hij samen met Jan Blokker het gezicht van de VPRO; hij presenteerde programma's als Vastberaden, maar soepel en met mate (een vier uur durende uitzending van hem, H.J.A. Hofland en Hans Verhagen met oorlogsherinneringen aan Nederland, 1938-1948), was eindredacteur van Het Gat van Nederland en van het avondvullende cultuurprogramma van de NOS, Nederland C.

Voor bijna alle omroepen werkte Keller, behalve voor de VARA en tot nu toe ook niet voor de interkerkelijke omroep, IKON. Als kind van de jaren '40 - met een sterk en rusteloos verlangen naar alles wat ver weg was - en geraakt door de jaren '60 die hem en vele anderen op het idee brachten "new journalism' te moeten bedrijven, hield en houdt hij vooral van Amerika. Van de Verenigde Staten kon hij altijd al prachtige films maken. Met de blik op oneindig. Hij kon, zo zei Jan Brokken in 1984 in een interview met Keller in de Haagse Post, van een simpel gegeven (rijden op een Amerikaanse snelweg met zes regels tekst en met de Vierde Symfonie van Mahler) een drama maken. Dat kan hij nog steeds.

Zaterdagavond is dat te zien in het eerste deel van zijn driedelige IKON-film, De uitvinding van Amerika. Reizend in de Greyhoundbus, het vervoermiddel van de arme man en in gesprekken met tal van intellectuelen, onderzoekt hij de Amerikaanse "state of mind'. Volgens IKON-directeur Geert van Empel zijn aan Kellers film lange interne discussies voorafgegaan. De IKON, waar men zich vaag bewust is van zoiets als een come-back van de religie, intereseerde zich namelijk vooral voor de "religieuze noties' in het Amerikaanse denken: het idee van een beloofd land, van een uitverkoren volk en het denkbeeld van "the pursuit of happiness' dat in de Constitutie is opgenomen.

En is Keller die religieuze notie en de Amerikaanse droom op het spoor gekomen? Het antwoord is niet eenvoudig. Wel staat vast dat hij, cameraman Deen van der Zaken, geluidstechnicus Kees Linthorst en producente Els Prins, een fantastisch, een echt Kelleriaans werkstuk hebben vervaardigd. Meeslepend is de muziek van Henny Vrienten daarin. Prachtige beelden vanuit de Greyhound op de highway. Gesprekken met "eenvoudige' buschauffeurs en in de stad interviews met vooraanstaande intellectuelen als de letterkundige Leslie Fiedler, Donna Gaines van The Village Voice in New York, de historicus Richard Hart in Seattle en de science fiction schrijver Rad Bradbury in Los Angeles. Ook Eva Hoffmann, redacteur van The New York Times Book Review, die in 1959 op veertienjarige leeftijd uit Polen naar de VS emigreerde vertelt op een fascinerende manier over haar "geloof' in Amerika. Amerikanen zijn echte verhalenvertellers, zei Keller in 1984. “Nederlanders kunnen dat niet. Als ze over hun jeugd verteld hebben, is het op”. Zo niet in Amerika en niet bij Hans Keller. Hij blijft vertellen. Maar vrolijk word je niet van deze film, zei hij woensdag bij de voorvertoning. Inderdaad: opwekkend is zo'n film niet, maar fascinerend - dat zeker.

    • Frits Groeneveld