BISMARCK

Bij een vergelijking tussen het vroegere en het huidige Duitsland, zoals aan het slot van het artikel van Jeroen Koch over Bismarck in het Boekenbijvoegsel van 29 augustus, is het even oppassen met de term "eenheidsstaat'. Dat is niet hetzelfde als Duitse "eenheid'. Men onderscheide statenbond, eenheidsstaat en bondsstaat.

Na Napoleon was Duitsland een statenbond of confederatie. Deze Duitse Bond (1815-1866) telde 38 soevereine staten, waaronder het keizerrijk Oostenrijk, koninkrijken, groothertogdommen, hertogdommen, vorstendommen en ook vier steden. Dit is te vergelijken met de huidige EG met haar twaalf soevereine lidstaten, zij het dat deze EG louter economisch is en dus bijvoorbeeld geen "Europees leger' op de been kan brengen. De Duitse Bond had een Kontingentsheer, samengesteld uit contingenten manschappen van de lidstaten. De Noordduitse Bond (1866-1871) telde 22 soevereine leden. Door Bismarcks toedoen ontstond hieruit één soevereine staat: het Deutsches Reich, tot 1919 een keizerrijk, vervolgens een republiek.

Over de verhouding van de huidige Bondsrepubliek tot dat Duitse Rijk bestaan twee opvattingen. Volgens de "discontinuteitstheorie' heeft het Duitse Rijk opgehouden te bestaan, hetzij in 1945 door de militaire nederlaag (door "Debellation'), hetzij in 1949 door de oprichting van Bondsrepubliek en DDR (door "Dismembration'). Volgens de "continuteitstheorie' bestaat het Duitse Rijk nog. Deze soevereine staat is wel veroverd en bezet geweest, maar niet geannexeerd. Het Bundesverfassungsgericht huldigt deze tweede opvatting. Dit Duitse Rijk is nu echter geen eenheidsstaat meer, maar heeft de structuur gekregen van een bondsstaat of federatie.

Inmiddels rijst de vraag, of deze federale structuur wel is opgewassen tegen de problemen van de Duitse hereniging. De Sovjet-Unie, Joegoslavië en Tsjechoslowakije zijn recente voorbeelden van falend federalisme. De Europese integratie zelf gaat niet in federale, maar in confederale richting. Daarom kan bij een "Europees Duitsland' (in plaats van een door sommigen gevreesd "Duits Europa') ook zeker worden gedacht aan een confederaal Duitsland, juist omdat Europa met het Duitse Rijk als eenheidsstaat zulke rampzalige ervaringen heeft; als eenheidsstaat en federalisme niet werken, blijft confederalisme over. Aan Charles de Gaulle wordt de uitspraak toegeschreven: ""Van Duitsland houd ik zoveel, dat ik er liever twee heb dan één.'' Maar meer dan twee kan ook. Het ruim honderdjarige Duitse Rijk, van Bismarck tot Kohl, zou dan uiteengaan en de verschillende soevereine Duitse staten zouden worden opgenomen in een confederaal Europa, dus een Europese statenbond. Het eenentwintigste-eeuwse Europa lijkt, hoe dan ook, staatkundig meer overeenkomst te gaan vertonen met de negentiende dan met de twintigste eeuw.