Oude Chinese heelkunst als bejaardenkuur

In Beidaihe, het Chinese Scheveningen, beoefent de Chinese elite qigong, een methode om het evenwicht in het lichaam in overeenstemming met de beginselen van de Chinese kosmologie te herstellen. Aan de speciale ademhalingsoefeningen wordt een grote helende werking toegekend. Sommigen menen dat mede dankzij deze methode de stokoude elite elk jaar weer de energie vindt om de macht in het grote Chinese rijk te blijven uitoefenen. Achtste in een serie over badplaatsen.

BEIDAIHE, SEPT. “We beginnen nu aan fase drie, zelf-massage van de buik”, zegt meester Yang Yigong, een qigong-dokter die in pastelkleurige zijden gewaden zetelt temidden van zijn discipelen. Een tolk vertaalt het in het Engels en prompt beginnen 20 gepensioneerde Amerikanen met twee handen op elkaar kringetjes over hun buiken te draaien, eerst achttien maal met de klok mee en dan nog eens achttien maal in tegenovergestelde richting. Het is als het ouderwets aanzwengelen van de motor, die de circulatie van de brandstof door het lichaam moet verhogen.

Tijdens de bewegingen geeft meester Yang correctieve aanwijzingen voor de lichaamspositie. “Houd uw rug recht, trek uw borst lichtelijk in, ontspan uw schouders en sla uw ogen ontspannen neer, knijp uw billen lichtelijk bij elkaar en houdt uw voeten plat op de grond, een schouderbreedte uit elkaar”. Hij noemt dan de namen van de acupunctuurpunten waarop de druk moet worden geconcentreerd, met name dantian, het centrale coördinatiepunt van alle levensenergie, anderhalve centimeter onder de navel. Volgens de klassieke holistische Chinese geneeskunst worden die punten door twaalf kanalen met elkaar verbonden, waardoor de stralen van de elementen en van yin en yang, de positieve en negatieve levenskracht gaan. Door dagelijkse oefeningen, discipline en wilskracht kun je die levensenergiestromen beïnvloeden, je zenuwstelsel en andere lichaamsprocessen stimuleren, ziekten genezen, vroegtijdige seniliteit afwenden en vooral een zeer hoge ouderdom bereiken. De methodes zijn behalve buik-massage, massages van het hoofd, de nieren en ademhalingsoefeningen, de letterlijke betekenis van qigong (uitgesproken als tsji-koeng, qi is lucht en gong is vaardigheid).

Meester Yang en de Amerikanen schakelen een uur lang van het ene op het andere over. Door de open ramen snijdt het getjirp van duizenden cicades en dendert het gebruis van de zeegolven op enige tientallen meters afstand. De geur van dennebomen stimuleert de natuurlijke ambiance extra, want dennebomen hebben de puurste aura van qi, de straling die elk levend organisme, met name het menselijk lichaam, uitstraalt.

We zijn in China's eerste Qigong Sanatorium voor buitenlanders in Beidaihe, het Scheveningen van China, 300 km ten oosten van Peking aan de Bohai Golf, die verder Mandsjoerije en de provincie Shandong aan haar oevers heeft. De stad dient tevens als zomerhoofdstad van China want elk jaar houden de hoogbejaarde leiders op de stranden en in de sanatoria van Beidaihe hun conclaven over de volgende manoeuvres in hun strijd om de macht en hun opvolging. De meesten van hen zijn actieve beoefenaars van qigong met als voor de hand liggend doel om langer te leven en het machtsspel te kunnen blijven spelen. De media in Hongkong hebben vaak beweerd dat het geheim achter Deng Xiaoping's goede gezondheid - hij werd onlangs 88 - is dat hij qigong beoefent, maar professor Li Chuncai, een van de guru's in Beidaihe, meent dat Deng er nooit veel geloof in heeft getoond.

Het sanatorium op het strand van Beidaihe biedt al jaren gastvrijheid aan Chinezen, met name vooraanstaande figuren uit de partij. Op dit moment verblijft er Ji Pengfei (82), een oud-minister van buitenlandse zaken die namens Deng Xiaoping nog steeds de opperste supervisie over de buitenlandse politiek uitoefent.

In 1990 is een begin gemaakt met het geregeld behandelen van buitenlanders. Zij kwamen in kleinere groepjes, maar verbleven dan in een hotel buiten het sanatorium. “Wij verdienden er heel weinig aan. Daarom hebben we ons eigen hotel met honderd kamers op eigen terrein gebouwd, dat midden augustus is geopend”, zegt dr. Zhao Lianting, lector aan het nationaal trainingcentrum voor qigong en directeur van de afdeling revalidatie van het instituut in Beidaihe.

De opening is verricht door mevrouw Wang Guangmei (71), weduwe van ex-president Liu Shaoqi, die in 1969 door Mao Zedong en diens persoonlijke beul Kang Sheng de dood in werd gejaagd. Liu Shaoqi is vanaf de jaren vijftig een groot stimulator van de wedergeboorte van de in vergetelheid geraakte eeuwenoude geneesmethode geweest. De pionier van de qigong-renaissance, Liu Guizhen, eerste directeur van het oorspronkelijke sanatorium in Beidaihe, werd begin jaren zestig door de ex-president uitgenodigd zich in Peking te vestigen, waar hij hoge partijleiders in behandeling nam.

De groep Amerikanen is er onder auspiciën van het "Sino-Amerikaans Educatief Uitwisselingsgenootschap' en hun aanwezigheid weerspiegelt de toenemende erkenning die er in het Westen voor qigong is. Zhao zegt dat er in Zweden al een qigong-school is opgericht. De Amerikanen blijven een maand in het sanatorium en krijgen dagelijks in de vroege ochtend instructie in tai ji quan, het elegante schaduwboksen dat ook een vorm van qigong-oefening is en vervolgens later op de morgen een uur ademhalingsoefeningen en een uur andere oefeningen zoals zelf-massage, het geheel vergezeld van theorie. 's Middags zetten zij hun onderdompeling in de Chinese cultuur voort middels lessen in calligrafie en schilderkunst. Na een maand worden de overzeese "patiënten' in staat geacht om thuis zelfstandig met de oefeningen door te kunnen gaan ter genezing en voorkoming van veel voorkomende middelbare leeftijds- en bejaardenkwalen als chronische gastritis, maagzweren, darminfecties, rheumatiek, jicht, slapeloosheid.

Hoe effectief is qigong ? De sceptische nieuwkomer zoals ik heeft enige overreding nodig. Is het geen Oosterse kwakzalverij, zoiets als gebedsheling, geloof in wonderen à la Lourdes of wat voor overdreven suggestiviteit dan ook. “Als je erin gelooft helpt dat, maar het hoeft niet, want medische qigong is pure wetenschap”, zegt professor Li Chuncai. Mijn eerste test krijg ik als hij zijn "qi' op de mijne loslaat. Hij maakt een omtrekkende beweging om mijn lichaam, kortom hij snijdt door mijn aura van qi heen en als hij bij mijn elleboog komt vraagt hij verbaasd: “He, wat is dit?” Ik vertel hem dat ik tijdens mijn militaire dienst een ernstige elleboog-luxatie heb gehad, die nooit helemaal is genezen. “Ja, mijn qi kan er niet door” constateert hij.

Hij geeft een uiteenzetting die bij mij vage herinneringen oproept aan colleges Griekse wijsbegeerte, namelijk de leer van de vier elementen, vuur, lucht, aarde en water en de daaruit voortvloeiende leer van de vier lichaamssappen, bloed, flegma, gele en zwarte gal, waarvan de proporties iemands persoonlijkheid - sanguinisch, flegmatiek, cholerisch of melancholisch - bepalen.

De Chinese kosmologie is gecompliceerder omdat zij de dualistische theorie van "yin' en "yang' als basis heeft. Yang, het mannelijke principe is actief, licht en wordt vertegenwoordigd door de hemel, yin het vrouwelijke principe is passief en donker en wordt vertegenwoordigd door de aarde. In de Chinese klassieke kosmologie zijn er vijf elementen: hout, vuur, aarde, metaal en water. Alle vijf elementen moeten in juiste proportie in het lichaam werkzaam zijn en yin en yang moeten het evenwicht bewaren. Als de distributie van de elementen ongelijk raakt en het evenwicht van yin en yang wordt verbroken treedt storing op en zal ziekte het resultaat zijn. Qigong is de methode om het evenwicht en de goede gezondheid te herstellen.

De concrete verschijningsvorm van het verbroken evenwicht is dat de straling en stroom van de levensenergie door de kanalen tussen de acupunctuurpunten geblokkeerd wordt en een gezwel, een infectie, een trauma, een storing in de stofwisseling optreden. Bij voorbeeld iemand die opvliegend is en artritis aan zijn voeten en knieën heeft is een klassiek geval van een lichaam waarin de distributie van de elementen niet klopt: vuur trekt teveel naar het bovenlichaam en water te veel naar het onderlichaam. De Westerse geneeskunde zal de patiënt pillen geven voor zijn artritis, maar zal meestal aan de opvliegendheid niets doen. De Chinese holistische geneeskunde zal een combinatie van externe medicijnen, acupunctuur, massage en qigong gebruiken, niet alleen ter genezing van de specifieke kwaal maar ook ter bestrijding van de onderliggende oorzaken en bijverschijnselen. Daarachteraan volgt dan de interne, zelfbedienende qigong, die als het ware de grote schoonmaak voor complete genezing, innerlijke harmonie en toekomstige preventie verricht.

Qigong activeert de stroom van vitale energie en herstelt de juiste distributie van de elementen en het evenwicht tussen yin en yang. Dr. Jiao Xiuyan, die zich met een Chinese patient bij onze briefing heeft gevoegd, geeft een ander voorbeeld van typische qigong aanpak van een patiënt die ernstige nekwervelstijfheid (cervical spondylosis) heeft. De qigong-dokter pakt dan niet de nekwervels aan, maar de nieren en lever. Die besturen immers de endocriene klieren die de vloeistof leveren voor het "olieën' van de nekwervels. Systematische nier-massage en andere oefeningen moeten de "olie-toevoer' naar de nek opvoeren en genezing brengen. “Qigong kan zelfs het hele hormonen-proces beïnvloeden, de zenuwstelsel-functies regelen en cholesterol verlagen”, zegt dr. Zhao.

Volgens een handboek dat in het sanatorium te koop is kan het bovendien kanker genezen, maar de doktoren zijn daar in gesprekken meer terughoudend over.

Maar de grondlegger van de moderne qigong na 1949, Liu Guizhen heeft voor zijn dood enige jaren geleden een opzienbarende uitspraak gedaan, namelijk dat "qi' uit het ene lichaam in het andere geprojecteerd kan worden. Deze "wai-qi' (externe qi) is de afgelopen jaren bij vlagen een magische kracht in de Chinese samenleving geworden. Naarmate het marxisme-leninisme eind jaren tachtig steeds dieper in discrediet is geraakt is qigong een immens populair massa-verschijnsel geworden. Het aantal actieve beoefenaren over heel China is naar schatting 50 miljoen, maar het aantal losse aanhangers zou wel 200 miljoen bedragen. Over het hele land zijn qigong-genootschappen ontstaan, die na de communistische mantelorganisaties de best georganiseerde in het land zijn.

Velen zijn gegroepeerd rondom meesters die "wai-qi' bedrijven en met hun uitstraling een zaal of een plein vol mensen in trance of zelfs in collectieve razernij kunnen brengen. Voor mijn reis naar Beidaihe had ik in een oude kazerne aan de rand van Peking een qigong-massabijeenkomst meegemaakt. De meester zat op het podium en gaf eerst een uiteenzetting van zijn theorieën en staat van dienst. Vervolgens hief hij als Jezus Christus tijdens de Bergrede beide armen en de menigte van wel 1.500, meest vrouwen en bejaarden raakte in vervoering. Sommigen begonnen hysterisch te janken, anderen abracadabra uit te slaan, weer anderen bezeten met hun tanden te klapperen, met hun armen te zwaaien, hun hoofden op en neer te slaan, zichzelf te kastijden met hun vuisten, hun haren uit te trekken. Het leek een compleet psychopaten-asiel totdat de meester na 20 minuten zei dat het genoeg was en alles in een paar seconden weer muisstil werd.

De hoogste leider van het sanatorium, Tian Jingfu, gepensioneerd directeur-generaal van het staatsbureau voor traditionele Chinese geneeskunde zei dat de autoriteiten "externe qigong' niet willen erkennen, maar zij ontkennen de werking ervan ook niet. En met goede redenen: een aantal top-leiders gelooft er immers in en denkt dat zij er hun hoge ouderdom aan danken. “Hier in dit sanatorium hebben wij er geen belangstelling voor, want het is te omstreden en te gevoelig”, aldus Tian. Interne, vertrouwelijke rapporten hebben geconcludeerd dat externe qigong een factor was in de protestbeweging van 1989. Succesvolle meesters schrijven zichzelf immers messiaanse, bovennatuurlijke kwaliteiten toe en de simpelen van geest ontvangen de stralen als een combinatie van heelkracht plus de boodschap van de Tao, Boeddha, streek-afgoden en de keizer van de nieuwe op handen zijnde dynastie.

Vanzelfsprekend wil de communistische partij paal en perk aan dit soort "ondermijnende' activiteiten stellen. Niettemin beweert professor Li Chuncai dat ook de externe qigong een puur natuurwetenschappelijk verschijnsel is. De stralen van geluidsvibratie, magnetisme, licht en statische elektriciteit zijn immers universeel aanwezig en elke kenner van de theorie kan leren die stralen te sturen. “Het is als het bedienen van uw televisietoestel met afstandsbediening”, aldus profesoor Li.

Een paar dagen na mijn terugkeer in Peking staat er aan het hek buiten het diplomatieke complex waar ik woon - een van de drukste punten van de hoofdstad - een qigong-meester zijn waar aan te prijzen. Met is meester Ding Yiling, die naamkaartjes uitdeelde waarop als zijn werkeenheid het "Instituut voor Klassieke Krijgskunst' in Shanghai staat. Met twee vingers slaat hij enorme rivier-stenen middendoor en vervolgens komen de patienten met hun rug- en gewrichtsklachten. Hij maakt een bezwerend gebaar met twee vingers in de lucht, slaat een krijgshaftig geluid uit en legt zijn hand op de zieke plek. Daarna mogen de omstanders voelen. Het trilt en klotst van binnen. De behandeling moet een paar dagen herhaald worden. Hij vraagt er grof geld voor. Twee jonge mannen maken hem belachelijk. Hij waarschuwt ze en dreigt dat hij ze met zijn qi zal treffen. “Pas op want je kunt tien dagen niet naar het toilet”, bezweert hij ze.

De volgende dag om vijf uur 's middags staat hij er weer en verricht dezelfde handelingen. Na een half uur komen vijf politie-mannen in burger op motoren met zijspan en slepen hem aan zijn nekvel weg. Mijn vrouw belt mij en ik hol er meteen heen, maar het gebeurde zo snel dat zij spoorloos waren. Geschrokken omstanders speculeren waarom hij werd gearresteerd. Omdat hij een gevaarlijke kwakzalver is, omdat hij geen vergunning heeft, omdat hij te veel geld afperst, of wellicht omdat hij een nieuwe messias is die de ondermijning van het afbrokkelende communistische gezag zal helpen versnellen.