Of iets dergelijks

In einer Zeit die längst

vergangen ist

Lebten wir schon zusammen, sie

und ich..

Met deze regels begint de Zuhälterballade, een van de liedjes in de Dreigroschenoper waarin de sentimenteelste melancholie verenigd is met het schamperste proletarisch cynisme. Jammer dat de krant niet in staat is het hoorbaar te maken; zo is het ook mooi maar je kunt er de muziek van Kurt Weill niet bij missen. M'n geluidsgeheugen zegt me dat er een Hawaï-gitaar bij te pas komt en dat het een tango-ritme heeft. Nadat Mackie Messer een paar bijzonderheden over deze samenlevingsvorm heeft gegeven, zingt hij: "Es geht auch anders, doch so geht es auch..'

Dat was in 1928. Veel is sindsdien veranderd, maar opeens merkte ik dat juist deze laatste regel aan kracht en toepasselijkheid heeft gewonnen. Om heel andere redenen heb ik de afgelopen week dikwijls naar de televisie gekeken, en bijna iedere avond gedacht: waarom laten ze dit wel zien en dat niet, of andersom? In al die uren ditjes en datjes die avond aan avond bij wijze van spreken door het raam worden gegooid, valt zowat niets te ontdekken waarvan de vertoning op een zekere noodzaak is terug te voeren. Het had anders gekund, maar zo ging het ook. Als je niet het ene zag, was het wel iets dergelijks.

Intussen zijn de najaarsaanbiedingen van de uitgevers binnen. Het zijn interessante weken. Maar als je de portretjes van de auteurs zou uitknippen en die bij de titel van een ander oeuvre plakken: zou dat een revolutionair verschil maken? Ja, de een schrijft een andere stijl, pakt dikker uit, maakt er meer of minder kabaal bij. Maar gesteld dat je deze kenmerken zou kunnen afpellen, hield je dan niet bijna overal hetzelfde nootje over, of iets dergelijks?

Ik verklaar me nader door een voorbeeld van het tegengestelde. Harry Mulisch heeft zijn De compositie van de wereld geschreven. Het gaat me er niet om of alles wat daarin staat door iedereen kan worden bevat en wat men er dan van vindt. Het boek moest worden geschreven, daar was geen ontkomen aan. Zolang het niet op papier stond zat het als een prop in zijn hersens en alles wat daar eventueel nog achter zat - dat wist de auteur wel of niet - kon er niet uit zolang de niet geschreven Compositie de weg versperde. Om zich van de opstopping daarachter te ontlasten moest hij dit boek schrijven en geen ander en niet iets dergelijks. Al was hij tot de bedelstaf vervallen. Dat heeft ook niet veel gescheeld. Zo is de Compositie een "noodzakelijk boek', dat uit de afwezigheid van iedere toevalligheid is ontstaan. Daarna kon hij weer zonder door zijn geweten of de interne secretie van zijn brein te worden gehinderd aan het volgende boek beginnen.

Als ik het in mijn haast niet meer kan vermijden en op zaterdagmiddag een stukje Kalverstraat neem word ik, tot mijn woede van een minuut, verzwolgen door de drentelende drommen die wel iets willen maar dat kan ook iets anders zijn, of iets dergelijks. Zo kweekt de straat de cultuurkritiek. Ga iets doen dat niet toevallig is! roep ik de dames en heren toe terwijl ik botsend tegen hun stroom in dring. Ze horen het gelukkig niet, ze zouden het misschien aan me kunnen zien als ze niet wat glazig naar dit of dat of iets dergelijks in deze of gene étalage keken. Geen mens zou het begrijpen. "Een gek,' zouden ze terloops denken. "Er komen er steeds meer', en dan zouden ze weer iets anders zien of iets dergelijks.

Voor alle zekerheid: ik zie er geen teken in dat de beschaving op haar laatste benen loopt. Misschien is het niet eens mogelijk anders dan drentelend op zaterdagmiddag te winkelen. Maar je kunt niet drentelend denken: ik ga schrijven en dan een boek bijelkaar drentelen. Of het kan wel, maar het hoort niet. Een goed boek - niet meteen voor de literaire kritiek maar voor de schrijver zelf - is altijd dit boek, en niet iets dergelijks. Het ergste dat een boek kan overkomen is dat het toevallig is. Dan is het "another brick in the wall', een bijdrage tot het grijze moeras waarvan je niet weet wat er vloeibaar in is en wat vast. Het is dit en deze, en niet de categorie der dergelijken. Zo is het.