De Klerks f-woord

IN ZUID-AFRIKA is een nieuwe bron van potentieel chronische gewelddadigheid aangeboord.

Het ANC heeft zijn ideologie van zwarte emancipatie in een multi-etnische samenleving de bantoestans, de zwarte thuislanden, binnengedragen en is daarbij in Ciskei op bloedig verzet van regime en ordetroepen gestuit. Hoe een eventuele invasie in Bophuthatswana en Kwazulu zal verlopen, moet worden afgewacht, maar het ziet er niet naar uit dat de Inkatha-beweging van de Zulu's op eigen territoir een gemakkelijker tegenstander zal zijn dan in de mijnnederzettingen rondom Johannesburg. In de het ANC toegewijde blanke kring rijst de vraag of de beweging er verstandig aan doet de zaken zo op scherp te zetten.

Het ANC heeft twee redenen om zijn actieradius tot de thuislanden uit te breiden. De eerste is dat de regering-De Klerk weliswaar bereid is de onontkoombaarheid van zwarte emancipatie te erkennen, maar tegelijkertijd naar constructies zoekt die de blanke entiteit zoveel mogelijk politiek afschermt tegen de sociaal-economische consequenties van die emancipatie. De "opening' naar de bantoestans ontwikkelt nieuwe pressie op het regime. Ditmaal en anders dan bij vorige geweldsuitbarstingen houdt het ANC dan ook vast aan verdere onderhandelingen: het heeft immers een extra troef in het spel gebracht.

De tweede reden is van ideologische aard. De Klerk heeft het in de Europese pogingen tot integratie berucht geworden f-woord in het debat gebracht - federalisme moet de oplossing brengen voor het veelkleurige mozaïek dat Zuid-Afrika in wezen is. Hoe reëel die veronderstelling op zichzelf ook kan zijn, het ANC heeft de bedoeling die er achter steekt onmiddellijk onderkend. Het is de oude politiek van verdeel en heers langs etnische en tribale lijnen - waarvan apartheid èn de bantoestans de fysieke uitdrukking waren - in een nieuwe, aan de tijdgeest aangepaste vocabulaire. Het Zuidafrikaanse vraagstuk is zo bezien slechts een van de vele voorbeelden van het bijna alle grenzen overschrijdende probleem van de multi-etnische en multi-culturele samenleving. Wat goed is voor Zwitserland, kan niet slecht zijn voor Zuid-Afrika.

HET ANC ZOU zijn bestaansrecht verliezen indien het op De Klerks suggesties zou ingaan. Een unitaire staat waar etnische en tribale afkomst irrelevant zijn geworden, is haar doel. Thuislanden in welke vorm dan ook passen niet in dat nieuwe Zuid-Afrika. En zijn extra verdacht geworden nu de bantoestans klaarblijkelijk een nieuwe rol is toegedacht bij een blijvende afscherming van de blanke privileges. Vanzelfsprekend moet de weg van de geleidelijkheid worden aanbevolen zolang die op een minder gewelddadige wijze naar hetzelfde doel loopt. Maar het bewandelen van die weg kan van het ANC slechts worden verlangd zolang de regering aannemelijk kan maken dat het niet een pad is dat van het doel wegvoert. De Klerks f-woord klinkt helaas onzuiver.