Context

In het Mauritshuis hangt, ietwat terzijde in een zaal bij het raam, een prachtig klein schilderijtje van Frans Hals, voorstellende een nog jonge, onbekende man.

Ik had het al vaak gezien; bij het kijken werd het steeds ingeschaald als een typische late Hals, rond 1660 ontstaan, zeer levendig geschilderd. Het begint ter hoogte van de elleboog; het bovenlichaam is in zwart gehuld en fungeert in zijn stille en rustige vorm als een soort sokkel voor de eenvoudige witte kraag en het hoofd daarboven. Het gezicht is naar ons toegekeerd en vangt veel licht. De donkere ogen glanzen. In het kort is dat wat ik normaal zie en registreer. Een normale Hals.

Afgelopen zondag viel me iets anders op. Dat kwam omdat ik dezer dagen bezig ben met het schrijven van een artikel over Joan Miró - en het was de vreemde onrust in diens schilderijen, de onrust waarmee Miró zich losmaakte van de statigheid van het Cubisme en van de abstracte kunst, die mij opmerkzaam maakte op een soortgelijke onrust in het schilderij van Frans hals. Er is daar niets mis met de constructie van kop en romp. De zwarte romp is stevig en stabiel. Maar de kraag, mooi los geschilderd met zachte penseelstreken, lijkt de kop van romp los te maken; het is daardoor alsof de kop op de kraag eerder wiebelt dan echt vast staat. Dat effect wordt door de draaiing van de kop, naar het licht, versterkt. Plotseling zag ik het schilderij als een wonderlijk labiele opeenstapeling van drie elementen (romp, kraag, kop) van een nerveuze en experimentele schilder, bijna roekeloos in zijn vindingen - enigszins anders dan de toch eerder solide Hollandse meester. Het schilderij dat ik altijd gezien had als statig portret veranderde in een gemanipuleerde constructie. Miró had me die kwaliteit laten ontdekken.

Kunsthistorici proberen historische kunstwerken te zien en te beschrijven in de context van hun tijd. Die contextuele benadering vinden we terug in de inrichting van de zalen van het Mauritshuis en alle andere musea voor oude kunst. Maar wij zien schilderijen, zelfs in een zorgvuldig geordend museum, buiten hun context; we zien ze met vele andere dingen in ons hoofd - in mijn geval Miró. Misschien zou de traditionele en klassieke inrichting van het Mauritshuis of het Rijksmuseum ook eens moeten worden veranderd zodat we voor andere verrassingen komen te staan. Hoe dat moet, weet ik niet; daar zouden de collega's eens naar moeten kijken.