ANC keert terug naar de onderhandelingstafel

JOHANNESBURG, 11 SEPT. Zonder één van zijn eisen in te leveren, is het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) gisteren behendig de terugweg naar de onderhandelingstafel ingeslagen. Het dagelijks bestuur van de bevrijdingsbeweging ging na anderhalve dag vergaderen in op het voorstel van president De Klerk om een crisisberaad “op leidersniveau” te houden over het geweld in Zuid-Afrika.

ANC-secretaris-generaal Cyril Ramaphosa, afgelopen maandag ontsnapt aan de kogelregen van de Ciskeise troepen, koppelde de bekende voorwaarden van het ANC aan de aanvaarding van de invitatie. Het ANC “vertrouwt erop” dat de regering voorafgaande aan het topberaad tussen De Klerk en Mandela de resterende vierhonderd politieke gevangenen vrijlaat en praktische maatregelen neemt tegen het geweld.

Ramaphosa noemde als voorbeelden een verbod op het dragen van traditionele wapens door Inkatha-aanhangers en het afschermen van de arbeiderspensions (hostels) in de townships - obstakels die regering en ANC sinds het Boipatong-bloedbad in juni bij elkaar weghouden. Het ANC wil alleen een degelijk voorbereid beraad, want een mislukking zou “een ramp voor het land” zijn. Ramaphosa zal de voorbereiding op zich nemen, samen met zijn vaste gesprekspartner namens de regering, minister Roelf Meyer (grondwetszaken).

Niet de inhoud, maar de toon zorgde voor een omslag in de week van drama en politieke oververhitting, die Zuid-Afrika naar de rand van anarchie dreigde te voeren. De “serieuze crisis” vereist volgens het ANC krachtig optreden van alle politieke partijen om het land “uit het moeras” te helpen. De partijen moeten uitstijgen boven hun “nietige partijpolitieke propaganda” - het is tijd voor “actie en niet voor meer woorden”.

Dit teken van verzoening is een voorzichtige ommekeer in de bijna drie maanden durende propagandaslag tussen de regerende Nationale Partij en het ANC. Vooraf was de vrees dat het ANC de onderhandelingen helemaal zou afbreken, in reactie op de uitnodiging van De Klerk een dag eerder, die wel gepaard ging met een felle aanval. De president legde de schuld voor het bloedbad in Ciskei - 32 doden en 200 gewonden - bij het ANC, hekelde de rol van de communisten binnen de organisatie en zette “de betrokkenheid van het ANC bij het geweld” hoog op de agenda. Het ANC reageerde er gisteren nauwelijks op, maar onderstreepte het belangrijkste punt van overeenstemming met de regering: hervatting van de onderhandelingen over een nieuwe, non-raciale grondwet is niet mogelijk voordat het vernietigende geweld in het land is bezworen.

De opstelling van het ANC is een indicatie dat de gematigde krachten in de organisatie voor het moment de doorslag hebben gegeven. ANC-leider Nelson Mandela was naar verluidt aanhanger van een verzoenend gebaar, maar zijn woede over de gebeurtenissen in Ciskei, waar militairen zonder waarschuwing met scherp schoten op ongewapende demonstranten, is er niet minder om. De ANC-leiding weet dat de aanhang "Ciskei' niet zonder gevolgen wil bijzetten in de tragische reeks bloedbaden, die de geschiedenis van de zwarte bevolking in Zuid-Afrika markeert.

Daarom heeft het ANC een extra eis toegevoegd aan de lijst. Brigade-generaal Oupa Gqozo moet als leider van Ciskei worden afgezet en vervangen door een interim-regering. De strijd om vrije politieke activiteiten in de thuislanden KwaZulu en Bophuthatswana, ter voorbereiding van de eerste algemene verkiezingen die wellicht eind volgend jaar worden gehouden, gaat voort. Ramaphosa wilde niet ingaan op de mogelijkheid van massa-demonstraties in KwaZulu, het thuisland van de politieke rivaal Buthelezi (Inkatha). Een dergelijke actie houdt een groot risico in voor een nieuw bloedbad. Het ANC gaat akkoord met een onderzoek van de onafhankelijke Goldstone-commissie naar de gebeurtenissen in Ciskei. De rol van het Zuidafrikaanse leger bij “de planning en organisatie van het bloedbad” zal zeker naar buiten komen, voorspelde Ramaphosa.

Het ANC heeft president De Klerk voor een groot dilemma geplaatst: in ruil voor onderhandelingen moet hij zijn bondgenoten in de thuislanden laten vallen. Het lijkt de enige manier om chaos en verdere economische malaise te voorkomen. De verkoop van Zuidafrikaanse goud-aandelen aan de Europese effectenbeurzen was afgelopen week een teken aan de wand. Het eerste verzet is al genoteerd. Inkatha-leider Buthelezi voorspelt grote problemen, wanneer regering en ANC als duo over Zuid-Afrika's toekomst gaan beslissen.

De Zuidafrikaanse regering heeft gisteren VN-secretaris-generaal Boutros-Ghali officieel verzocht zo snel mogelijk een speciale vertegenwoordiger te sturen om te helpen het geweld te bestrijden en de onderhandelingen op gang te krijgen. De eerste dertien van de vijftig VN-waarnemers zijn vandaag in Zuid-Afrika gearriveerd. Het initiatief toont de ernst van situatie, want de VN was jarenlang een vloekwoord voor de Afrikaner nationalisten. Minister Pik Botha van buitenlandse zaken gaf toe, dat hij nooit gedacht had de VN nog eens voor hulp te moeten aanspreken.