De Klerk wil beraad met Mandela

JOHANNESBURG, 10 SEPT. De Zuidafrikaanse president De Klerk heeft een dringend beroep gedaan op ANC-president Mandela om een crisisberaad “op leidersniveau” te houden over het geweld in het land. De president acht verdere onderhandelingen over een nieuwe grondwet onmogelijk, voordat het geweld is bedwongen.

De Klerk deed zijn voorstel gisteren op een persconferentie, twee dagen na het bloedbad in Ciskei waarbij 32 doden en tweehonderd gewonden vielen. Hij legde de schuld voor het bloedbad vooral bij de revolutionaire vleugel binnen het ANC. De president citeerde uitgebreid uit de buitenlandse pers om aan te tonen dat de leiders van de mars doelbewust de regels voor de demonstratie overtraden. “Het ANC, onder leiding van de Zuidafrikaanse communistische partij, kan de verantwoordelijkheid niet ontlopen voor het organiseren van een mars op de hoofdstad Bisho, terwijl het wist dat er een serieus risico voor geweld bestond”, aldus De Klerk.

De president zei een regeringsdelegatie voor besprekingen met het ANC te zullen leiden, en riep Mandela op hetzelfde te doen. Als onderwerpen van gesprek noemde hij het geweld en de betrokkenheid van het ANC daarbij, de rol van massa-acties in de overgangsperiode naar een nieuwe grondwet en “andere struikelblokken”. De Klerk heeft tevens de onafhankelijke Goldstone-commissie gevraagd de gebeurtenissen in Ciskei te onderzoeken. Hij wil snel een bijeenkomst met alle ondertekenaars, onder wie ANC en Inkatha, van het een jaar oude Nationale Vredesakkoord om het geweld te bespreken.

Het dagelijks bestuur van het ANC boog zich vanmorgen over het voorstel van De Klerk. Sinds het afbreken van de onderhandelingen eind juni heeft het ANC oproepen tot gesprekken genegeerd, omdat de regering niet voldoende was tegemoetgekomen aan zijn eisen voor de bestrijding van het geweld en de vrijlating van politieke gevangenen. In een eerste reactie zei een woordvoerder gisteravond: “Het lijkt erop dat de regering meer van hetzelfde biedt.”

Met zijn voorstel stelt De Klerk het ANC voor de keuze: doorgaan met de confrontatie-politiek van massa-acties, met een grote kans op meer bloedige incidenten en chaos, of de terugkeer naar de onderhandelingstafel. Met zijn aanval op de activistische kern probeert hij een scheiding te bewerkstelligen tussen de revolutionaire en de gematigde stroming binnen het ANC. De communisten binnen het ANC zijn volgens De Klerk bezig met “een bewuste poging de onderhandelingen onmogelijk te maken”. Hij riep het ANC op “krachten die vasthouden aan een revolutionaire geweldsoptie te isoleren”.

Het initiatief van De Klerk komt op een moment dat de crisissfeer in het land groeit. Regionale leiders van het ANC kondigden aan massa-demonstraties voor te bereiden op de thuislanden Boputhatswana en KwaZulu, dat wordt geregeerd door Inkatha-leider Buthelezi. In dit gebied kwamen de afgelopen jaren duizenden mensen om het leven bij een mini-burgeroorlog tussen aanhangers van ANC en Inkatha. Gevreesd wordt dat een eventuele mars in KwaZulu tot een nieuw bloedbad kan leiden. Inkatha heeft al gewaarschuwd dat het KwaZulu “tot de laatste druppel bloed” zal verdedigen. De rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging heeft het ANC gewaarschuwd geen illegale demonstraties te houden in “blanke gebieden”, omdat dat zal leiden tot “meer bloedvergieten dan in Boipatong en Bisho”.

Een demonstratie naar het kleinste Zuidafrikaanse thuisland, QwaQwa bij de grens met Lesotho, verliep gisteren zonder incidenten. Ongeveer tweeduizend ANC-aanhangers boden bij een politiebureau een petitie aan, waarin het aftreden werd geëist van de leider, dr. Mopeli. In Ciskei bleef het onrustig. Het hooggerechtshof in het thuisland gelastte gisteravond het leger op te houden met het aanvallen en bedreigen van ANC-leden, die hadden deelgenomen aan de mars van maandag. De zaak was aangespannen door het ANC, na berichten dat Ciskeise troepen huiszoekingen hield en ANC'ers in elkaar sloeg. In Ciskei werd een aantal huizen van militairen afgebrand.

De militaire leider van Ciskei, brigade-generaal Oupa Gqozo, verklaarde gisteren op een persconferentie dat hij niet akkoord zal gaan met een referendum in het thuisland, zolang de ANC-alliantie doorgaat initimidatie en geweldpleging. Het referendum is voorgesteld door kerkleiders, die proberen de spanning in het gebied te verminderen.