Chaotische beweging

De schrijver van het artikel in W&O van 27 aug.: "Stabiele chaos in het zonnestelsel', George Beekman, blijkt moeite te hebben met de begrippen chaos en chaotische beweging.

In het eerste deel van het artikel gebruikt hij de term chaos in wetenschappelijke zin, waar van een chaotisch proces wordt gesproken, wanneer een wiskundig simulatiemodel bij kleine verschillen in de invulling van de randvoorwaarden tot grote verschillen in de berekeningsuitkomsten leidt.

Aangezien de randvoorwaarden nooit helemaal met de werkelijkheid overeen (kunnen) komen, omdat ze te groot in aantal en/of onvoldoende nauwkeurig te meten zijn (bij weersvoorspellingen op mathematische grondslag bv.) heeft het model in dat geval geen voorspellende waarde t.a.v. het proces, dat men om die reden chaotisch (onvoorspelbaar) noemt.

Ook het rekenmodel zelf kan bijna nooit geheel met de werkelijkheid overeenstemmen, of omdat het aantal variabelen te groot is en men noodzakelijkerwijs tot vereenvoudigingen moet overgaan of omdat een aantal variabelen domweg onbekend is. Dat hierdoor (al dan niet grote) fouten ontstaan moge duidelijk zijn. Zij staan echter los van de onvoorspelbaarheid van verschijnselen in een chaotisch proces.

Met chaotische beweging van hemellichamen wordt dus in de wetenschap niet een ongeordende beweging bedoeld, die niet meer zou beantwoorden aan de wetten van de mechanica. Dit laatste nu lijkt de schrijver wel te suggereren. Wanneer hij in het tweede deel van zijn artikel spreekt over "een wilde tuimelbeweging van Saturnus' maan Hyperion en planetoden of fragmenten daarvan, die voorgoed uit het zonnestelsel worden geslingerd of in een zodanige baan komen, dat ze tegen de aarde of tegen een andere planeet kunnen botsen'.

De tekst bij de foto: "de satelliet tuimelt alle kanten uit: een voorbeeld van (onstabiele) chaotische rotatie' versterkt dit vermoeden nog.

Nog moeilijker maakt de schrijver het, wanneer hij bij de bespreking van de onderzoekingen van Nobili en Milani de onvoorspelbaarheid van het gedrag van Helga wijt aan chaos en vervolgens chaos identiek stelt aan in/onstabiliteit: "De positie van Helga blijkt al na 7000 jaar niet meer goed te voorspellen, omdat haar gedrag dan chaotisch wordt'! en iets verder: "Volgens de twee astronomen wordt de chaos of onstabiliteit veroorzaakt door een baanresonantie met Jupiter...'

Hiermee wordt de titel: "Stabiele chaos in het zonnestelsel', die tussen haakjes beter: "Chaotische (in)stabiliteit van het zonnestelsel' zou kunnen luiden, een contradictio in terminis.

Wie zich met wetenschap bezighoudt, dient de gehanteerde begrippen helder en eenduidig te definieren en zich vervolgens strikt aan die definities te houden. Zoniet dan dreigt er chaos.

Naschrift George Beekman: Briefschrijver heeft gelijk. Ik heb in het artikel chaos en chaotische beweging niet strikt gescheiden.

    • G. van der Knaap