Zweden blijven koel onder schokkende renteverhoging

De Zweedse centrale bank heeft vanmorgen de daggeldrente verhoogd tot 75 procent. Met de maatregel wil Zweden de eigen munt, de kroon, beschermen en gevlucht buitenlands kapitaal terughalen. De maatregel wordt eensgezind gesteund.

STOCKHOLM, 9 SEPT. De jonge Zweedse zakenman op het vliegveld van Gothenburg fronste gisteren slechts even de wenkbrauwen. Nee, hij wist nog niet dat de Riksbanken de rente van 16 tot 24 procent had verhoogd. “Het is wel veel, maar we zijn er hier aan gewend geraakt dat de rentevoet sterk op en neer beweegt”, zei hij droog om zich vervolgens weer in een lokale krant te verdiepen.

Ook vanmorgen, ondanks de enorme verhoging van de daggeldrente van 24 naar 75 procent, was er in Stockholm geen paniek te bespeuren. Analist Hans Juhlin van Gotabanken: “Alles voltrekt zich in relatieve rust”.

Gisteren kregen de effectenhandelaren nog wel even de schrik in de benen. Direct na de renteverhoging viel de handel in waardepapieren enige tijd volkomen stil, domweg omdat niemand meer in staat was nog een prijs te bepalen. Na enkele minuten gaf de Riksbanken het signaal dat weer moest worden gehandeld.

Ondanks de jongste rentesprong begon de handel in driemaands overheidspapier vanmorgen meteen weer. “De Riksbanken hielp door zelf papieren te verkopen, waardoor er een prijs was”, aldus Juhlin. De koersen kregen uiteraard een domper.

De rentemaatregel mag in de media dan worden aangeduid als een chockhöjning (schokverhoging), toch is er in Zweden geen spoor van politiek debat over. De 8,6 miljoen Zweden lijken het met de maatregel eens. “De bevolking beseft dat het land economisch echt in de problemen zit en dat er geen gemakkelijke oplossingen zijn”, aldus hoofdredacteur Svante Nycander van de links-liberale en onafhankelijke Zweedse kwaliteitskrant Dagens Nyheter. Ook de sociaal-democraten - sinds bijna een jaar in de oppositie - scharen zich volledig achter het crisisbeleid van de Riksbanken. Oppositieleider Ingvar Carlsson was gisteren al heel stellig: “Een devaluatie van de kroon is uitgesloten”.

Intussen houden Zweedse huizenbezitters hun hart vast. Volgens bankanalist Juhlin kan de schade voor huizenbezitters meevallen. “De meeste Zweden hebben lering getrokken uit de grote renteschommelingen van de laatste tijd en de variabele rente van een hypotheek omgezet in een vast rentepercentage.” De renteverhoging is in zekere zin ook de prijs die Zweden betaalt voor de gewenste aansluiting bij de Europese Gemeenschap.

Pag 17: Zweden doet examen voor EMU

In mei 1991 namen de Zweedse regering en de Riksbanken het besluit de Kroon aan de ECU te koppelen als eerste stap naar deelneming aan het Europees Monetair Stelsel (EMS). Kort daarvoor was formeel al besloten tot aanvraag van het EG-lidmaatschap. Zowel voor werkgevers als vakbonden stond vast dat er voor Zweden geen andere weg is, omdat het land anders hopeloos geïsoleerd zou raken achter de Oostzee. Daarmee had Zweden, dat de neutraliteit altijd zo heeft gekoesterd, de belangrijkste psychologische ommezwaai in zijn geschiedenis gemaakt. Een niet onbelangrijk detail: de sociaal-democraten waren toen nog altijd aan het bewind. De huidige oppositie, diezelfde sociaal-democraten, heeft zich dus in politiek opzicht gecommitteerd.

De Zweedse Kroon mag slechts binnen een bandbreedte van 1,5 procent van de ECU-koers fluctueren, dat is zelfs minder dan de 2,25 procent van de meeste EG-munten. De Riksbanken heeft zich voorgenomen de koppeling ook onder moeilijke omstandigheden waar te maken en zo het vertrouwen van de internationale financiële wereld te winnen.

Om die reden moest al vaker naar het rentewapen worden gegrepen. Een week geleden had de Centrale Bank de basisrente met 3 procentpunt verhoogd tot 16 procent om kapitaalvlucht in te dammen. Vorig jaar december ging de rente met liefst zes procentpunt omhoog tot 17,5 procent, om daarna weer te zakken. Directe aanleiding was de devaluatie van de Finse Markka. Dezelfde reden als gisteren dus. Het vertrouwen van beleggers jegens de Markka blijkt elke keer weer besmettelijk voor de andere Scandinavische munten, in het bijzonder voor de Noorse en Zweedse Kroon.

“De internationale financiële wereld is geneigd Scandinavië als één land of in elk geval als één regio te zien”, zegt bankanalist Juhlin. Dat betekent een vlucht uit de Scandinavische munten in vooral de D-Mark. Ook gistermorgen was er weer sprake van een massale kapitaalvlucht uit de Zweedse kroon, reden voor de Riksbanken om in te grijpen.

De rentemaatregel heeft volgens deskundigen niet direct te maken met de aanhoudende crisis rond de Scandinavische financiële instellingen, die vooral een gevolg is van speculatie en slechte leningen in de sector van het onroerend goed. Het aanstaande lidmaatschap van de EG noopt Zweden ook tot gezondmaking van de economie, als het land tenminste het toelatingsexamen voor de Europese Monetaire Unie (EMU) wil halen. Na zestig jaar bijna ononderbroken sociaal-democratisch bewind gaat de staatshuishouding gebukt onder te hoge sociale lasten, belastingen, en een overdosis overheidsbemoeienis.

De elf maanden geleden aangetreden centrum-rechtse minderheidsregering van premier Carl Bildt heeft inmiddels forse bezuinigingen aangekondigd. Zo moet tot 1996 57 miljard kroon (17.7 miljard gulden) op de sociale zekerheid worden bezuinigd, waarvan de totale kosten nu nog bijna 80 miljard gulden per jaar belopen. De sociaal-democraten hadden het afscheid van het befaamde “Zweedse model” al ingeluid, wat het voor hen moeilijk maakt de minderheidsregering alle steun te onthouden.

Een aantal maatregelen is door Bildt al genomen. Zo werd de kapitaalmarkt enigszins naar EG-voorbeeld gedereguleerd, wat overigens mede-oorzaak is van de huidige monetaire moeilijkheden. Ook is een begin gemaakt met een belastinghervorming, die de lastendruk (met ca. 56 procent de hoogste van Europa) met enkele procentpunten moet verminderen. Verder is de privatisering van staatsdeelnemingen in gang gezet.

De huidige recessie in Zweden maakt het er voor de regering allemaal niet gemakkelijker op. De markten van belangrijke handelspartners als Groot-Brittannië, Noorwegen en Finland zijn ingestort. Het Zweedse exportvolume liep vorig jaar al met ruim twee procent terug en dit jaar dreigt hetzelfde te gebeuren. En dat terwijl de concurrentiepositie van het Zweedse bedrijfsleven door de opvoering van de produktiviteit is verbeterd.

Het bruto nationaal produkt (ruim drievijfde van dat in Nederland) vertoonde in 1991 opnieuw een negatieve groei (min 1,2 procent). Dit jaar wordt het volgens voorspellingen van de OESO, de organisatie van de 24 rijke industrielanden, niet veel beter met een negatieve groei van min 0,3 procent. Pas voor 1993 voorziet de OESO een positieve groei van 0,9 procent. De renteverhoging zou die opleving volgens Zweede bankanalisten echter gemakkelijk kunnen vertragen.

Volgens econoom Bo Carlsson van de Zweedse werkgeversorganisatie SAF zal de jongste renteverhoging een negatieve invloed hebben op het investeringsklimaat. “Maar voor deze maatregel is geen alternatief, dat vindt iedereen. De devaluaties van het begin van de jaren tachtig hebben slechts geleid tot hogere inflatie en hogere lonen.” Investeerders hebben te maken met het driemaands rentetarief dat sinds gisteren met zo'n vijf procent is gestegen tot bijna 25 procent. Carlsson verwacht binnen enkele dagen weer een verlaging van de daggeldrente, ook al kan de onzekerheid over de uitslag van het Franse referendum de Zweden nog parten spelen.

Huizenbezitters, die nu circa 14 procent hypotheekrente betalen, moeten volgens de economen van de Riksbanken op korte termijn rekening houden met een verhoging van enkele procentpunten.

Het perspectief voor de Zweedse economie staat of valt volgens deskundigen met het monetaire en budgettaire beleid. Eén belangrijk resultaat heeft de regering-Bildt al wel geboekt. De inflatie is door het rigoureuze rentebeleid spectaculair de kop ingedrukt, van ruim acht procent eind vorig jaar tot nauwelijks twee procent dit jaar. Door de prioriteit voor inflatiebestrijding is de werkloosheid echter in een jaar ongeveer verdubbeld tot bijna zes procent. Dat is fenomenaal voor een land dat voor kort door intensief arbeidsmarktbeleid nauwelijks werkloosheid kende.

Het terugdringen van het overheidstekort verloopt uiterst moeizaam. De OESO gaat ervan uit dat het deficit oploopt van anderhalf procent (van het BNP) in 1991 tot 4,1 procent in dit jaar. Door de hoge rente kost de staatsschuld meer, terwijl de overheidsinkomsten door de belastinghervormingen dreigen terug te lopen. Ook de opbrengst uit winstbelasting loopt door de slechte conjunctuur terug. De komende maanden, bij de voorbereiding van de in januari te presenteren begroting, moet de regering-Bildt belangrijke besluiten over de sociale zekerheid nemen.

De centrum-rechtse minderheidsregering heeft dan in het parlement steun van een van de twee oppositiepartijen nodig. Van de sociaal-democraten danwel van de rechts-populistische “Nieuwe Democraten”. Zal de enorme renteverhoging de steun voor het economisch beleid van de minderheidsregering-Bildt niet snel doen verdampen? Svante Nycander van de “Dagens Nyheter” gelooft juist in het tegendeel. “Elkaar opvolgend slecht nieuws heeft in dit land een psychologisch effect. Men ziet dat harde maatregelen nodig zijn. De mensen zullen meer bereid zijn hun eisen te matigen.”

Nycander werd vanmorgen al in zijn mening bevestigd door een verklaring van de sociaal-democraat Allan Larsson, die niet alleen zijn ferme steun voor de jongste renteverhoging uitsprak maar tegelijkertijd een oproep deed aan de regering tot “een nationale inspanning ter zake van de financiële politiek”.

Veel keuze hebben de Zweden ook niet, overtuigd als ze vrijwel allemaal zijn van de noodzaak lid te worden van de Europese Gemeenschap.