Nieuw obstakel Codesa; Mandela eist verwijdering van Ciskeise leider

JOHANNESBURG, 9 sept. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) eist de verwijdering van brigade-generaal Oupa Gqozo als leider van het thuisland Ciskei. Daarmee is een nieuw obstakel ontstaan voor de hervatting van de onderhandelingen met de regering-De Klerk over een nieuwe grondwet.

ANC-leider Nelson Mandela bracht gisteren een kort bezoek aan Ciskei. Hij legde bloemen op de plaats waar maandag zeker 24 mensen om het leven kwamen en rond 200 gewond werden, toen troepen van het thuisland het vuur openden op een ANC-demonstratie tegen het bewind van Gqozo.

Mandela eiste op een persconferentie een onafhankelijk onderzoek naar het bloedbad. Behalve het ontslag van Gqozo eiste de ANC-president de installering van een interim-regering in Ciskei, het schrappen van wetgeving die vrije politieke activiteit in het thuisland verbiedt en de verwijdering van officieren van de Zuidafrikaanse militaire inlichtingendienst.

Het ANC wil tevens dat de thuislanden bij Zuid-Afrika worden gevoegd. In de Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (Codesa) hebben de partijen, inclusief de thuislanden, in principe overeenstemming bereikt over zo'n terugkeer, zij het gefaseerd. Mandela legde opnieuw de schuld voor het bloedbad mede bij de regering-De Klerk. “Wat hier is gebeurd, is niet slechts de actie van een thuislandleider. Er stonden grotere machten achter hem”.

Gisteren werd meer bekend over de strategie van de ANC-leiding tijdens de mars. Ronnie Kasrils, spil van de harde kern van ANC-activisten, gaf toe dat een deel van de demonstranten de opdracht had gekregen door de blokkade bij het voetbalstadion in Ciskei te breken en naar de hoofdstad Bisho te marcheren. “Het plan was zo snel mogelijk naar Bisho te gaan, om daar een vreedzaam protest te houden”, aldus Kasrils tegenover het Zuidafrikaanse persbureau SAPA.

Deze opzet was nadrukkelijk tegen de voorschriften van de Ciskeise rechter die zondag onder voorwaarden toestemming had gegeven voor de demonstratie. Toen de groep door een gat in een hek van het stadion brak, openden de Ciskeise troepen het vuur. Kasrils verklaarde niet verwacht te hebben dat de militairen, met het oog van de wereld op de demonstratie gericht, zouden schieten.

Volgens kerkleiders, die proberen te bemiddelen in het Ciskeise conflict, is Oupa Gqozo in principe bereid zijn positie te onderwerpen aan een volksraadpleging. Hij zou daarbij als voorwaarde hebben gesteld dat zijn mini-staat internationaal wordt erkend en het lidmaatschap krijgt van de VN. Alleen Zuid-Afrika erkent de thuislanden, die ten tijde van de "grote' apartheid werden gesticht om etnische groepen in hun eigen gebieden onder te brengen. Aartsbisschop Desmond Tutu, een van de bemiddelaars, heeft het voorstel voor een referendum telefonisch voorgelegd aan president De Klerk. De regering heeft nog niet gereageerd. Het ANC steunt het idee.

De regio Oranje Vrijstaat van het ANC heeft voor vandaag een mars aangekondigd naar het kleine thuisland QwaQwa om het aftreden te eisen van de leider Mopeli.