Een leviet temidden van hogepriesters

Oost en West, Noord en Zuid integreren in één wereldeconomie. Ontwikkelingslanden kiezen voor marktliberalisatie, Oost-Europa en de republieken van de ex-Sovjet-Unie sluiten zich aan bij het Internationale Monetaire Fonds en de Wereldbank, die ze in 1944 de rug toekeerden. Deze instellingen werden opgericht in het Amerikaanse gehucht Bretton Woods en vormden de grondslag voor het Westerse na-oorlogse economische stelsel. Het einde van de economische koude oorlog, het begin van de wederopbouw van de communistische ruïnes en de omarming van de markteconomie illustreren de terugkeer naar de beginselen van Bretton Woods. De Westerse wereld heeft de afgelopen halve eeuw dramatische economische ontwikkelingen doorgemaakt. In een serie interviews komen de protagonisten van de na-oorlogse wereldeconomie aan het woord. Vandaag: Edward Bernstein, die als adviseur van de Amerikaanse delegatie in Bretton Woods een van de grondleggers was van het na-oorlogse stelsel.

Edward Bernstein stond als adviseur van de Amerikaanse regering aan de wieg van het na-oorlogse internationale monetaire stelsel. In Bretton Woods dwarsboomde hij de Britse delegatieleider John Maynard Keynes. En hij onderhandelde in 1944 met de Sovjet-Unie over het lidmaatschap van het IMF. Een reconstructie.

Gierend ging de dollar de afgelopen weken naar beneden. In het kielzog van de Amerikaanse munt, die ten opzichte van de meeste valuta in de wereld zijn laagste koers van deze eeuw bereikte, kwam het Brits pond in nood, zakte de Italiaanse lire weg, nam de onzekerheid over de Franse franc toe, kelderde de Russische roebel en raakten de Zweedse kroon en de Finse markka in acute moeilijkheden. Stabiliteit van de wisselkoersen, ooit het hoogste streven van het internationale monetaire stelsel, was een echo uit een ver verleden.

Vroeger, van 1873 tot de jaren dertig, bestond de "gouden standaard' en na de Tweede Wereldoorlog zorgde het goud-dollar-stelsel van Bretton Woods tot 1971 voor stabiele wisselkoersen. De herinnering aan die periodes vervaagt, de deelnemers uit die tijd verdwijnen. Edward M. Bernstein, een van de monetaire Mohikanen die het allemaal heeft meegemaakt, is dan ook al 87 jaar. Deze Amerikaanse econoom, nog altijd dagelijks werkzaam in het Brookings Institute in Washington, was in 1944 de belangrijkste adviseur van de Amerikaanse delegatie bij de conferentie van Bretton Woods, waar het na-oorlogse internationale monetaire stelsel werd ontworpen.

Dat stelsel moest een flexibel alternatief bieden voor de gouden standaard die in de jaren dertig was losgelaten en een van de oorzaken van de Grote Depressie was geweest. Het doel was om een nieuw monetair systeem te ontwerpen, stabiel maar aanpasbaar, zodat een herhaling van de jaren dertig met een wereldwijde depressie en ineenstorting van de internationale handel zouden kunnen worden vermeden. De herinnering aan de crisisjaren stond bij alle deelnemers aan de conferentie in Bretton Woods vers in het geheugen. “Ons doel was een herhaling van de Grote Depressie te voorkomen. Veel economen vreesden dat zich na de Tweede Wereldoorlog opnieuw een depressie zou voordoen”, zegt Bernstein.

In Bretton Woods was ook een delegatie van de Sovjet-Unie aanwezig. De Sovjets besloten een jaar later uit politieke overwegingen geen lid te worden van het Internationale Monetaire Fonds en de Wereldbank. Op de komende jaarvergadering van deze instellingen in Washington, half september, zitten de delegaties van Rusland en de overige ex-Sovjet-republieken voor het eerst als volwaardige leden in de zaal. Met als meest acute probleem een kwestie waarmee het IMF zich al vanaf het begin van zijn bestaan bezig houdt: de stabilisatie van hun munten.

Bernstein werd in 1946 de eerste onderzoeksdirecteur van het Fonds. Hij geldt nog altijd als een van de grote kenners van het monetaire stelsel. En hij heeft een levendige, gedetailleerde herinnering aan de economische schokken die hij in zijn lange leven meemaakte.

Was de gouden standaard de oorzaak van de depressie in de jaren dertig?

“De wortels lagen in de Eerste wereldoorlog, want die leverde enorme inflatie op in de oorlogsvoerende landen. Na 1918 was de gouden standaard niet in staat te voorzien in een normale, matige groei van de geldhoeveelheid. De Eerste wereldoorlog putte het geldscheppende vermogen van de gouden standaard uit. Doordat een beperkte hoeveelheid goud beschikbaar was, konden de landen na de oorlog geen nieuw geld drukken. Met uitzondering van de Verenigde Staten waren ze gedwongen van de gouden standaard af te stappen. In de loop van de jaren twintig kwamen de Europese landen na een sterke devaluatie van hun munten ten opzichte van goud weer terug naar de gouden standaard. De deflatie die nodig was om de gouden standaard te herstellen, leidde in de jaren dertig tot de depressie.”

Pag 16: Garantie voor stabiele, maar toch flexibele wisselkoersen; "Het skelet was klaar, in Bretton Woods moesten we alleen het vlees nog toevoegen'

Hoe werkte de gouden standaard?

“Binnenlands betekende de gouden standaard dat de hoeveelheid geld die een centrale bank kon scheppen afhankelijk was van de hoeveelheid goud die zij bezat. Als er geen nieuw goud beschikbaar was, was er geen groei van de hoeveelheid geld. Dus als goud uit een land wegstroomde, omdat het een tekort op zijn betalingsbalans had, dan werd dat land gedwongen zijn geldhoeveelheid te verminderen. Dat leidde tot een inkrimping van de economie. Omgekeerd, als geld naar een land toestroomde en de economie groeide, kon de centrale bank meer geld in omloop brengen. Wereldwijd was de geldhoeveelheid afhankelijk van de hoeveelheid nieuw goud die werd gedolven.

“Internationaal gezien bepaalde de gouden standaard de wisselkoers van de valuta. De waarde van iedere munt werd bepaald door haar hoeveelheid goud en op die manier lagen de wisselkoersen onderling vast.

“Die internationale en binnenlandse rol van het goud waren met elkaar verbonden. Als een land meer importeerde dan het exporteerde, dan stroomde goud naar het buitenland. Vermindering van de goudreserves dwong een land minder geld in omloop te brengen en de daarop volgende inkrimping van de economie verminderde de import. Dat ging net zolang door totdat weer een evenwicht ontstond.”

In welke periode was de gouden standaard van kracht?

“Deze trad pas na 1873 internationaal in werking, want tot die tijd hielden Frankrijk en de Verenigde Staten vast aan een "bi-metaal standaard' van goud en zilver. Duitsland en Rusland hadden een zilveren standaard. De Duitsers gingen pas over op de gouden standaard na de Frans-Duitse oorlog van 1870 en gebruikten daarvoor het goud dat ze als herstelbetaling van Frankrijk ontvingen. De Verenigde Staten namen de gouden standaard juridisch pas over in het jaar 1900.”

Wat waren de vernieuwingen van het stelsel van Bretton Woods?

“De gouden standaard had twee grote voordelen: een land kon niet te veel geld in omloop brengen, zodat geldontwaarding uitbleef, en de wisselkoersen waren onderling stabiel.

“De gedachte van Bretton Woods was een stelsel te ontwerpen dat grotere flexibiliteit had dan de gouden standaard, maar toch stabiele wisselkoersen zou garanderen. Aanpassing van de koersen, wat bij de gouden standaard niet kon, moest mogelijk worden.

“Het Bretton Woods stelsel was ontworpen om wisselkoersstabiliteit te handhaven, zonder dat een tekort op de betalingsbalans zou leiden tot vermindering van de geldhoeveelheid. Daarvoor werd het Internationale Monetaire Fonds in het leven geroepen. Het IMF was ontworpen om de internationale betalingen in evenwicht te houden zodat landen niet zouden worden gedwongen tot een deflatiebeleid, zoals de gouden standaard oplegde.

“Onder de regels van het IMF kon een land met betalingsbalansproblemen zijn wisselkoers aanpassen en kon het financiële steun krijgen. In de statuten van het IMF staat dat het doel van het fonds is landen de tijd te geven om hun problemen op te lossen zonder negatieve gevolgen voor de internationale handel. Het IMF kon tegen een land zeggen: "Je mag je wisselkoers aanpassen en je krijgt een lening van ons, maar bovendien moet je beleid drastisch veranderen om te voorkomen dat het nog eens gebeurt'. Dat was de kerntaak van het IMF.”

Dus het IMF had tot doel minder werkloosheid te bereiken?

“Ja, minder recessies. Dat was het doel.”

Heeft het stelsel van Bretton Woods bijgedragen aan het na-oorlogse economische herstel?

“Absoluut. Het tijdperk van 1945 tot 1971 was de periode van de grootste welvaartsgroei in de geschiedenis van de wereld. De produktiegroei was fantastisch, de Verenigde Staten kenden in die 25 jaar proportioneel meer groei dan in de voorgaande honderd jaar.”

Hoe was het mogelijk om in drie weken een blauwdruk voor een nieuw internationaal monetair stelsel uit te werken?

“Niet alle onderhandelingen werden in Bretton Woods gevoerd, dat was onmogelijk geweest. De onderhandelingen gebeurden in stappen, waarbij een Brits en een Amerikaans plan ter sprake kwamen. De Britten hadden hun voorstel besproken met vertegenwoordigers van de Europese regeringen die in Londen in ballingschap waren. De VS bespraken hun plan met Canada, Groot-Brittannië, China en de Sovjet-Unie.

“Deze gesprekken begonnen in 1943. In 1944 waren de lastigste problemen opgelost en werd, gelijktijdig in Londen, New York, Moskou en Kanton, een gemeenschappelijke verklaring uitgegeven waarin de oprichting van een Internationaal Monetair Fonds werd aangekondigd. Op grond van dat document vonden in juli 1944 de onderhandelingen in Bretton Woods plaats. Toen de delegaties van 44 landen in Bretton Woods aankwamen, was het skelet klaar en moesten we alleen het vlees nog toevoegen.”

Intussen woedde in Europa de oorlog. Beïnvloedde dat de stemming?

“De geallieerde invasie in Normandië had juist plaatsgehad, de aanslag op Hitler was gepleegd. Iedereen in Bretton Woods was opgetogen over het verloop van de oorlog.”

Hoe was Uw verhouding met Lord Keynes, de leider van de Britse delegatie?

“Keynes was van mening dat ik hem tegenwerkte. Hij wilde een expansionistisch stelsel en wij waren bezorgd dat dit tot veel te veel inflatie zou leiden. Ik was de assistent van de Amerikaanse delegatieleider Harry Dexter White en ik zei tegen Keynes dat ik niet meer was dan de "leviet die de hogepriesters hielp in hun heilige taak'. Hij schreef mij een heel aardige brief terug, waarin stond: "Mijn beste leviet, wij hogepriesters hebben levieten nodig om ons te helpen, net zoals de koninginnebij niet zonder werksters kan'.

“Keynes wilde een fonds dat op grote schaal krediet zou kunnen verstrekken, zonder specifieke regelingen voor terugbetaling. Wij vonden de bedragen die beschikbaar zouden zijn veel te groot. In het Amerikaanse plan zou een land niet meer van het IMF kunnen lenen dan zijn aandeel in het fonds, terwijl het plan van Keynes toestond dat een land ongelimiteerd zou kunnen lenen.”

Het conflict tussen de Britten en de Amerikanen ging over de verdeling van lusten en lasten tussen landen met een tekort en een overschot op de betalingsbalans. Keynes voorzag dat Groot-Brittannië na de oorlog chronische betalingsbalanstekorten zou hebben en vreesde voor een blijvende dollarschaarste. Daarom wilde hij het IMF van een grote hoeveelheid reserves voorzien en zou het fonds nagenoeg zonder beperkingen leningen moeten verstrekken.

Dat ging Harry Dexter White, de Amerikaanse onderminister van financiën, veel te ver. De VS waren bang dat ze als overschotland de tekorten van alle andere landen in de wereld zouden moeten financieren. De Amerikanen wilden criteria voor de toegang tot de middelen van het IMF en beperkte beschikbaarheid van kredietverlening. Uiteindelijk werd het IMF naar het Amerikaanse voorstel gemodelleerd. De Europeanen kregen daarentegen hun zin bij de oprichting van de Internationale bank voor wederopbouw en ontwikkeling, de Wereldbank, die zich met de na-oorlogse wederopbouw zou bezighouden.

Waarom nam de Sovjet-Unie deel aan de conferentie van Bretton Woods?

“Op de eerste plaats was de Sovjet-Unie een van de geallieerde bondgenoten in de strijd tegen Duitsland. Midden in de oorlog konden we dat bondgenootschap niet verbreken. Ze móésten er wel bij zijn. Ten tweede hoopten de Russen dat deze instellingen na de oorlog geld zouden verstrekken voor de wederopbouw van de Sovjet-Unie.”

Welke positie nam de Sovjet-Unie in tijdens de onderhandelingen?

“De Sovjet-delegatie maakte duidelijk dat de wisselkoers in de Sovjet-Unie iets anders betekent dan in kapitalistische landen. In markteconomieën is de wisselkoers bepalend voor het concurrentievermogen. Maar in de Sovjet-Unie is de wisselkoers uitsluitend een boekhoudkundig gegeven, waarmee in roebels wordt uitgedrukt wat ze hebben gekocht of verkocht. We kwamen uiteindelijk overeen dat een land met een wisselkoers die van geen betenenis is voor de internationale handel, zonder consultatie van het IMF zijn koers mag aanpassen. Dat staat tot de dag van vandaag in de statuten van het IMF.”

Voor de planeconomieën werd dus een uitzondering gemaakt?

“De Sovjet-Unie kreeg de vrije hand met betrekking tot de roebel. In ruil eisten wij dat de Sovjet-Unie ons alle economische informatie moest verstrekken die andere leden ook moesten geven. Daarmee stemden ze in.”

De Sovjet-Unie kreeg een groot aandeel in het IMF toegewezen en zou in omvang de derde lidstaat worden.

“Zelfs bijna de tweede, als men bedenkt dat het aandeel voor Groot-Brittannië berekend was inclusief de toenmalige koloniën in het Britse rijk. Het Britse aandeel van 1,3 miljard dollar was slechts 100 miljoen dollar groter dan het Sovjet-aandeel van 1,2 miljard dollar.

“De omvang van het Sovjet-aandeel was op twee factoren gebaseerd. Op de eerste plaats is de Sovjet-economie - net als trouwens de Amerikaanse - veel groter dan kan worden afgeleid uit het aandeel in de wereldhandel. Belangrijker was dat de Sovjet-Unie op weg was een supermacht te worden en bezig was de Duitsers te verslaan. In zekere zin kon ze eisen wat ze wilde.”

Waarom zag de Sovjet-Unie uiteindelijk af van lidmaatschap van de Bretton Woods-instellingen?

“De Sovjet-Unie ondertekende in 1944 het slotdocument in Bretton Woods. Kort na de oorlog vroeg de Sovjet-Unie aan de Verenigde Staten een lening van 10 miljard dollar. De Amerikaanse regering was van mening dat het Congres hiervoor nooit goedkeuring zou geven. We boden de Sovjets een miljard dollar aan, maar dat wezen ze af.

“Toen de Russen het gevoel kregen dat ze niet zoveel geld voor hun wederopbouw zouden loskrijgen als ze gehoopt hadden, besloten ze dat ze beter hun eigen weg konden gaan. Vergeet niet dat ze toen nog verwachtten met geweld de meesters van het Europese continent te worden. Uiterlijk 31 december 1945 moesten ze het Bretton Woods-verdrag ratificeren.”

Die datum verstreek en pas in 1992, nadat de Sovjet-Unie uiteen was gevallen, tekenden de afzonderlijke republieken voor het lidmaatschap.