"Federalisme' nieuwe breuklijn in Z-Afrika

NESBURG, 7 SEPT. Lange tijd was het een taboe. Links deed het af als “het f-woord”. Politici draaiden erom heen. Maar nu de promo-praat van “het Nieuwe Zuid-Afrika” is vervangen door het rauwe gevecht om de macht, beheerst federalisme het politieke debat. Het is de nieuwe breuklijn tussen het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de Nationale Partij (NP), waarlangs beiden hun allianties opstellen.

Alle partijen, een enkel apartheidsresidu daargelaten, zijn het er wel over eens dat Zuid-Afrika een non-raciale democratie moet worden. Maar kan Zuid-Afrika wel een centralistisch geregeerd land worden, door een meerderheidspartij die alleen al door de getallen nooit door de minderheid kan worden verdreven? Of doet een federale staat met sterke deelregeringen en een licht centraal bestuur meer recht aan de regionale verschillen en de etnische complexiteit van de bevolking van onder anderen Zulu's, Xhosa's, Tswana's, Sotho's, kleurlingen, Aziaten, en blanken in soorten en maten?

De discussie komt op in het internationale perspectief van uiteenvallende staten en etnische conflicten. President De Klerk heeft vandaag in Pretoria een vergadering heeft bijeengeroepen met partijen, die net als zijn Nationale Partij geloven in federalisme of de minder beladen term regionalisme. Er is een ruime vertegenwoordiging uit de al dan niet “onafhankelijke” zwarte thuislanden met dictatoriale leiders of militaire coupplegers die schik hebben gekregen in het zelfbestuur. Blanken die dromen van een eigen thuisland zitten aan tafel. En de belangrijkste rivaal van het ANC is er: de Inkatha Vrijheidspartij, de Zulu-beweging van Mangosuthu Buthelezi die KwaZulu in Natal regeert.

In de heersende politieke impasse - de onderhandelingen over de nieuwe grondwet zijn ruim twee maanden geleden door het ANC afgebroken - is het een provocatie. Hoewel de regering volhoudt niets anders te willen dan een dagje inhoudelijk praten met gelijkgestemden, ziet het ANC de bijeenkomst als een hoogst politieke poging tot blokvorming tegen zichzelf. Federalisme is voor het ANC een doorzichtige poging om straks de nieuwe machthebbers - het ANC - met de handen op de rug gebonden te laten regeren, omdat de deelstaten of regio's de echte macht hebben.

Hoe gevoelig het ligt, bleek toen Nelson Mandela vorige week zelf genodigden voor de conferentie de reis naar Pretoria afried. De liberale Democratische Partij (DP), die al dertig jaar voorstander is van federalisme, besloot onafhankelijk daarvan slechts waarnemers naar de conferentie te sturen. Zij wilde buiten de politieke val blijven.

De recente bekering van de Nationale Partij tot het federalisme wordt door velen sceptisch bekeken. De NP creërde sinds 1948 één van de meest centralistische regimes ter wereld om de apartheidsdroom te verwezenlijken. Ze draaide het provinciaal bestuur de nek om en regeerde het hele land vanuit Pretoria. Het lijkt erop dat de partij nu het federalisme als laatste verdedigingslinie heeft betrokken. De poging om de bescherming van minderheden via ingewikkelde clausulen in een nieuwe grondwet vast te leggen, is immers op niets uitgelopen.

“De Nationale Partij heeft op dit punt natuurlijk een vreselijke staat van dienst”, zegt professor David Welsh, politiek wetenschapper aan de Universiteit van Kaapstad en bekend publicist over federalisme. “Maar we hebben hier gezien wat kan gebeuren wanneer één partij de macht neemt. Dat wil ik niet herhaald zien. Het is een goed principe de regering dicht bij de mensen te brengen. Dat kan een democratische cultuur opleveren, die in dit land niet bestaat”.

Het ANC gelooft dat alleen een sterk centraal gezag de ongelijkheden van de apartheid kan rechtzetten. Bovendien is men huiverig dat de deelstaten een springplank voor afscheiding kunnen zijn - zoals een 'Boerenstaat' in het westen of noorden van de Kaapprovincie. Sommigen zien in federalisme een manier om het thuislandensysteem op etnische basis onder het mom van “regio's” mee te smokkelen in het nieuwe Zuid-Afrika. Voor een verklaarde non-raciale beweging als het ANC is dat een onaanvaardbaar laat gelijk voor de “grote” apartheid van Hendrik Verwoerd.

Het debat wordt bemoeilijkt doordat geen van de partijen duidelijk heeft omschreven hoe de federale staat eruit moet zien. Er wordt gefilosofeerd over het model van Duitsland, waar de DP naar tendeert, de Verenigde Staten, India, Maleisië of Nigeria. Het ANC wil het land opdelen in tien regio's en de helft van het parlement via regionale lijsten laten kiezen. De macht blijft in het centrum. De bescherming van minderheden wil het het vastleggen in een handvest van burgerrechten. Het denken blijft echter meestal steken in de vermeende motieven van de tegenstander: president Mangope wil natuurlijk zijn Boputhatswana niet prijsgeven, Buthelezi wil als alleenheerser der Zulu's in Natal de Xhosa's van het ANC buiten de deur houden en de blanken omarmen hun verloren zonen, de Afrikaans sprekende kleurlingen, om een eigen staat in de Kaap te beginnen.

Inkatha-leider Buthelezi sprak zich vorig jaar al uit voor een federale in plaats van een eenheidsstaat, waarin de macht op geografische en niet op etnische basis naar de regio's is overgeheveld. Inkatha's constitutionele deskundige, Peter Smith, zegt dat zijn partij een centrale regering wil “die niet te sterk is maar ook niet te zwak”. De regering is verantwoordelijk voor defensie, buitenlandse zaken en de (macro-)economie, de deelstaten beheren het onderwijs, de gezondheidszorg en de politiekorps en heffen bovendien hun eigen belastingen.

De regering en Inkatha willen deze principes vóór de eerste verkiezingen vastleggen in een ontwerp-grondwet, terwijl het ANC dit wil overlaten aan een gekozen grondwetgevende vergadering. “Het ANC wil de regio's vooral administratieve bevoegdheden geven, wij vinden dat ze hun eigen beleid moeten kunnen voeren, ook als dat strijdig is met dat van de centrale overheid”, aldus Smith.

De wetenschap heeft zich met regelmaat gebogen over mogelijkheden om de etnische en regionale verscheidenheid van Zuid-Afrika in een staatsvorm te gieten. De Nederlander Arend Lijphart bepleitte een model van machtsdeling, met coalitie-regering en sterk federalistische trekken. De Amerikaanse hoogleraar Donald Horowitz waarschuwde in zijn vorig jaar verschenen studie “A democratic South Africa?” voor een simpel meerderheidssysteem, waarin minderheden zich niet vertegenwoordigd weten. Hij noemde dat “het probleem van de hegemonie”, de achterliggende vrees van federalisme-aanhangers in Zuid-Afrika. Hoogleraar Welsh: “Sommigen menen dat het ANC tegen federalisme is, omdat het volledige centralistische macht wil. Ik kan het niet bewijzen, maar ik vermoed dat ze gelijk hebben”.

    • Peter ter Horst