"Schandelijk: ons woud sterft en de rendieren verdwijnen'

De hoogovens op het Russische schiereiland Kola braken dag in dag uit wolken zwaveldioxyde de lucht in. De plaatselijke begraafplaats staat vol zerken van kinderen die nog in de bloei van hun leven hadden moeten zijn. Behalve de Russische- worden ook de Noorse en Finse wouden aangetast. Wie gaat de eerste modernisering in zestig jaar betalen?

NIKEL/KIRKENES, 5 SEPT. Het goudgele berkenbos, dat het schiereiland Kola in het hoge noorden van Rusland in dit jaargetijde siert, verandert in de buurt van de stad Nikel plotseling in een asgrauwe woestenij, die de indruk wekt dat hier een even vernietigende veldslag heeft gewoed als destijds bij Verdun. De schuldige aan dit desolate schouwspel is het reusachtige nikkelbedrijf Norilsk Nikel. Op volle kracht braken de drie hoge schoorstenen van het concern dag in dag uit nieuwe wolken zwaveldioxyde de lucht in en zo breidt de zwarte zone rond de stad met nog slechts hier en daar wat boomstompjes zich gestadig uit.

In tegenstelling tot vroeger, toen de Sovjet-autoriteiten eenvoudig ontkenden dat er sprake was van een probleem, zijn de huidige leiders wel bereid toe te geven dat er nadelen kleven aan de nikkelproduktie. Maar een voorzichtige aanbeveling van de autoriteiten om geen wilde bessen en paddestoelen uit het gebied te consumeren, duidt er niet op dat men zich bewust is van de schaal van het probleem.

De ernst van de toestand openbaart zich op pijnlijke wijze op de uitgestrekte begraafplaats buiten Nikel. Daar staat het vol zerken van kinderen en jonge volwassenen, die nog in de kracht van hun leven hadden moeten zijn. “Het enige wat er in Nikel groeit, is de begraafplaats”, spot een jonge inwoner van de stad. Dat deze mensen door het verorberen van bessen en paddestoelen zouden zijn geveld, gelooft niemand. Inmiddels heeft Noorwegen samen met Rusland een onderzoek ingesteld naar de gevolgen van de nikkelproduktie voor de volksgezondheid.

De circa vijftigduizend inwoners van Nikel en de zustergemeente Zapoliarni, waar zich de belangrijkste, meer dan driehonderd meter diepe en vier kilometer brede open nikkelertsmijn bevindt, weten uiteraard dat ze risico's lopen. Bij windstille periodes hangt er vaak een verstikkende wolk van kwalijk riekende dampen boven hun huizen, die ze niet kunnen vermijden. De dertienduizend werknemers van het nikkelbedrijf laten zich echter verleiden door het loon, dat naar Russische begrippen hoog is, en door het gemak waarmee een redelijke woning kan worden gevonden. Gepensioneerden maken zich echter zo snel mogelijk uit de voeten en velen verlaten Nikel en Zapoliarni al ver voordien.

De hoogovens van Nikel werden zo'n zestig jaar geleden door de Finnen aangelegd, die dit deel van Kola tot hun oorlog van 1939-40 met de Russen beheersten. Sindsdien is er volgens Westerse bronnen vrijwel niets veranderd en wordt er nog steeds volgens de ouderwetse methodes gewerkt. Het bedrijf ziet er inderdaad uit alsof er in geen tientallen jaren meer enig onderhoud heeft plaatsgehad: de metalen buizen zijn allen zeer zwaar door roest aangetast, er is haast geen ruit meer heel in de fabrieksgebouwen en de grond op het fabrieksterrein is overal bedekt met een dikke laag glibberige modder. Her en der liggen stukken oud schroot. Slechts de grauwe rookkolommen uit de schoorstenen verraden dat deze fabriek niet al lang is verlaten, maar nog in bedrijf is.

Per jaar produceert Norilsk Nikel, behorend tot een groot conglomeraat met zetel in het Siberische Norilsk, behalve grote hoeveelheden nikkel ook zo'n 260 duizend ton zwaveldioxyde. Westerse milieugroepen taxeren de vervuiling op nog aanzienlijk meer. Ter vergelijking: de totale Noorse industrie produceert nog geen 62 duizend ton zwaveldioxyde per jaar, de hele Deense industrie 270 duizend ton.

Het leeuwendeel van de luchtverontreiniging uit Nikel blijft op Russisch gebied, maar ook de buurlanden Noorwegen en Finland ondervinden er de kwalijke gevolgen van. Dicht over de grens beginnen de Noorse en Finse wouden steeds meer dode bomen te vertonen, terwijl de kwetsbare korstmossen verdwijnen met als gevolg dat de van mos levende rendieren uit de grensstreken wegblijven. De Noren, de Finnen en in mindere mate de Zweden, die zich vanouds bijzonder verbonden voelen met de rendieren, zijn door deze ontwikkeling zeer verontrust.

Bezorgde Noren hebben de actiegroep "Stop de Russische wolk des doods' opgericht. “Het is schandelijk zoals ons woud langzaam sterft en de rendieren worden teruggedreven”, zegt actiegroepleider Kare Tanvik in de noordelijke plaats Kirkenes. “De schuld ligt geheel bij die verdraaide Russen. Als dit zo doorgaat, vind ik het als vader van twee opgroeiende kinderen onverantwoord om hier te blijven wonen. Afgezien van de dampen van Nikel worden we immers ook nog eens bedreigd door allerlei militaire, nucleaire installaties die de Russen op Kola hebben aangelegd.”

Al enkele jaren sporen vooral de Noorse en Finse regeringen de Russen tevergeefs aan om maatregelen te nemen tegen de vervuiling in Nikel. Deze week hield de Noordse Raad van ministers, het samenwerkingsverband van de Scandinavische landen, IJsland, Groenland en de Far⊘er-eilanden, een milieuconferentie in Kirkenes, pal naast Kola. Hoog op de agenda stond opnieuw de kwestie van de Russische nikkelfabriek. Tijdens een speciale ontmoeting met de Russische minister van milieuzaken, Viktor Danilov Daniljan, wreven de Scandinavische ministers hun collega opnieuw onder de neus dat het in de fabriek van Nikel de hoogste tijd is voor stappen.

De Noren en de Finnen verklaarden zich bereid om fors bij te dragen in de kosten van de aanleg van een nieuwe, moderne fabriek of een eventuele modernisering van de oude, die de vervuiling met niet minder dan 95 procent zou moeten terugbrengen. Van het totale benodigde bedrag van 650 miljoen dollar zouden ze naar schatting een vijfde voor hun rekening willen nemen. Ook zouden ze hun deskundigheid en technologie ter beschikking stellen voor verbeteringen in Nikel.

Zonder een spier te vertrekken en tot grote teleurstelling van de Scandinaviërs veegde de Rus echter alle plannen van zijn gastheren van tafel met het argument dat zijn land op het ogenblik volstrekt geen geld heeft om kostbare milieuprojecten te betalen. Danilov liet het bij uiterst vage toezeggingen over verbeteringen in de toekomst.Ondanks de precaire financiële toekomst van de Russen is hun argument minder overtuigend dan het lijkt. De gewraakte nikkelfabriek maakt immers de laatste jaren vorstelijke winsten en zou daarvan best een deel kunnen investeren in een milieuvriendelijke produktiewijze. “De Russen werken nog steeds met zeer lage energieprijzen”, legt de Noorse milieu-ambtenaar Per Antonsen uit. “Ook aan arbeidsloon geeft de directie in Nikel haast niets uit, waardoor ze tegen zeer lage kosten produceren. Ze kunnen hun nikkel voor dumpprijzen op de markt brengen en dan toch nog een zeer vette winst maken. Het is in feite uitbuiting van de ergste kapitalistische soort.”

Vroeger vertoonden de Russen zich niet zoveel op de markt, omdat ze toen hoofdzakelijk voor het Russische leger produceerden, maar dit ligt tegenwoordig anders. “Dit is voor het Westen een zeer schadelijke ontwikkeling”, aldus Antonsen. “Niet alleen worden Westerse bedrijven, die veel moeten uitgeven aan milieuvriendelijke installaties, uit de markt gedrukt, het leidt ook nog eens tot meer verzet bij ons tegen milieumaatregelen. Het wordt tijd dat de Westerse landen deze kwestie van de milieudumping eens aan de orde stellen bij de GATT-onderhandelingen.”

Kare Tanvik reageert getergd op het Russische verweer dat ze geen geld hebben. “Een paar maanden geleden nog kochten de directeuren van Norilsk Nikel hier in Kirkenes een reeks gloednieuwe en peperdure Volvo limousines”, zegt hij. “Volgens onbevestigde berichten uit Finse bron, heeft het bedrijf in totaal zelfs enkele miljarden dollars op Westerse banken staan.”

Als een pauw zo trots reed een van de directeuren van de fabriek, Igor Blatov, gisteren inderdaad een groep buitenlandse bezoekers aan Zapoliarni, onder wie de Noordse ministers van milieuzaken, voor in zijn blinkende Volvo. Zoetsappig informeerde hij vervolgens bij een ontvangst op zijn kantoor of de heren ministers iets zagen in een plan van de Russische onderminister van economische zaken. Die had onlangs voorgesteld om de hoogovens bij Nikel te laten moderniseren, waarbij de Noordse landen 70 procent van de kosten voor hun rekening zouden nemen en de Russen de resterende 30 procent.

In een dergelijk plan, zo maakte de Noorse milieuminister en delegatieleider Thorbj⊘rn Berntsen duidelijk, zagen hij en zijn collega's geen heil. Daags tevoren in Kirkenes had Berntsen zijn Russische ambtgenoot al gezegd dat de Noren over zulke bijdragen niet piekerden. “Noorwegen is een klein land. Samen met Finland hebben we een ruimhartig aanbod aan Rusland gedaan. U kunt niet van ons verwachten dat een land met slechts vier miljoen inwoners de oplossingen voor alle Russische problemen gaat bekostigen.”

Voor de Scandinavische ministers was het even slikken de afgelopen dagen: helderder dan ooit bleek dat de Russische autoriteiten, als het erop aankomt, geen enkele prioriteit toekennen aan milieumaatregelen. “Ik denk dat de Russische regering voorlopig weinig reden ziet om de nikkelproduktie aan te passen zolang ze nog zulke vette winsen opstrijkt”, stelde Per Antonsen somber vast. “Intussen breidt de zwarte woestijnzone om Nikel zich elk jaar een kilometer verder uit en worden onze bossen verder aangetast.”