Hoezo Hilversum? (2)

Wat zeg je als de voorzitter van een christelijke omroep voor een gehoor van geestverwanten verkondigt dat het van nationaal belang is dat zijn vereniging de "Cosby Show' en "Cheers' uitzendt? En dat het nodig is dat op onze kosten drie Hilversumse netten worden gevuld met dat soort programma's? Door verenigingen die allemaal beweren een uniek ideaal of levensgevoel te hebben? En daardoor al tientallen jaren het ontstaan van een journalistieke traditie op de Nederlandse televisie verhinderen?

Dan hou je het vriendelijk. Dan stel je vast dat de omroep van belang is voor de Nederlandse openbare discussie. De mensen lezen nu eenmaal minder en kijken meer. Dus je vraagt retorisch en toch welwillend: waar zouden we zijn zonder drie soorten protestants, zonder vrijzinnig-experimenteel, rooms-katholiek, sociaal-democratisch, conservatief-liberaal en leeghoofdig-liberaal geluid in de ether? (Ruimte voor een opgelucht kuchje.)

Zonder die vertrouwde Nederlandse invalshoeken zou het een saaie boel worden, betoog ik, uitgenodigd om hardop te reageren op een inleiding van NCRV-voorzitter Herstel over omroep en marktdenken. Plaats van handeling: de jaarlijkse conferentie van het "Convent van christelijk sociale organisaties', vorige week in Doorn.

Over het belang van de diverse stromingen werden we het nog wel eens, maar de wegen scheidden toen ik ontkennend antwoordde op de vraag of daar ook het huidige omroepbestel voor nodig is. Herstels ode aan het stromings-idee in onze omroep, van harte gesteund door KRO-collega Braks, kwam een jaar of twintig te laat: het "bestaande' bestel bestaat helemaal niet meer.

Sinds de TROS en Veronica werden erkend als identiteiten, sinds de AVRO abonnees van het blad Televizier als leden mocht kopen, sinds tientjes-betalers meetelden, was het publieke omroepbestel een door kwelwater geplaagde rivierdijk, die steeds vergeefser werd verzwaard.

Overdrijf ik? Wie zijn omroepblad zorgvuldig leest, kan de draaglijke programma's vissen uit een zee van misdaadfilms, soundmixshows en wandelingetjes met Gooise helden over VVV-pleintjes. Maar wie de programma-gids spelt, weet niet of het een Wehkamp-boek of de NCRV-bode is, de KRO-kampioen of de AVRO-catalogus. Zó veel "make-up-piramides', "Flodder'-shirts, spaarplannen en badjassen heeft de identiteits-omroep over voor oude en nieuwe aanhangers.

Ik hoorde één der omroepvoorzitters bij de koffie een twijfelend volgeling aanraden eens een hele week te kijken, om met eigen ogen te zien hoe mooi het allemaal is wat Hilversum uitzendt. Een uitstekend, maar dodelijk advies. Wie het welzijn van het land enigszins ter harte gaat, moet dat vooral doen en zien hoeveel strekkende meters doktersromantiek met farmaceutische sluikreclame, klets- en postorder-spelletjes worden uitgezonden door omroepen met geheel anders luidende beginselen.

De heren voorlieden van de omroep, onverschillig of zij van de NOS of van de NKRVARA zijn, leggen mij altijd uit dat ik het verkeerd zie, dat ik elitair denk. Dat wat ik "goede televisie' noem, voor hooguit een paar honderdduizend landgenoten interessant is.

Waarna ik een vergeefse poging onderneem deze makers van volks-televisie voor te houden dat het een kwestie van vakbekwaamheid is om voor iedereen begrijpelijke programma's te maken zonder op de hurken te gaan zitten. Zelfs een verwijzing naar Engeland en Duitsland helpt niet. Daar worden ook zouteloze series en bloederige mepfilms vertoond, maar zelfs de slappe grappen doen ze daar beter.

Het kardinale verschil tussen hier en daar is de rapportage over wat er in eigen land en de rest van de wereld gebeurt: nieuws en actualiteiten liggen in die landen lichtjaren voor op Hilversum. Dat is de prijs die wij betalen voor een idyllisch bestel dat alleen nog in naam bestaat. In beide grote buurlanden worden zonder neerbuigendheid uitstekende, soms aangrijpende actualiteiten-programma's gemaakt, zoals de afgelopen weken op de Duitse publieke zenders te zien is geweest. Partijdig voor de democratie en de rechtsstaat, neutraal in partijpolitiek opzicht.

Nederland is vijf keer zo klein maar heeft vijf keer zo veel omroepjes. Dat betekent een talent-verdunningsfactor 25. Het resultaat is er naar. Velen zeggen: het valt toch best mee met onze nieuws-programma's? Wie dat meent, heeft het vermogen tot zelfstandig oordelen vrijwillig opgegeven, of is door gebrek aan gewenning huiverig voor kwaliteit geworden.

Zelfs de serieus werkende journalisten van NOS-Laat hebben moeten opboksen tegen de meligheidsnorm van het bestel - en ook dat programma kon kennelijk alleen worden gepresenteerd in een verpakking van lacherigheid en sportgroeten.

Ik zeg dit allemaal niet omdat het zo leuk is te katten op de omroep. Ik heb ook een televisie en een radio. Ik zou alleen willen dat er iets uitkwam dat de intelligentie en de internationale medelevendheid van dit volk waardig was.

De politiek heeft zich afgewend van Hilversum, maar laat intussen toe dat een pseudo-publiek bestel de drie beschikbare netten opeist. De gedachte dat één of twee wel genoeg zou zijn, wordt steevast van de hand gewezen: dat zou de unieke verscheidenheid van het bestel onherstelbaar beschadigen. Een claim zo grotesk dat hij te zelden wordt tegengesproken.

Met welk recht, om maar een voorbeeld te noemen, krijgen de ruziënde pubers van Veronica nog publiek geld om een minuut publieke zendtijd te vullen? Welke stroming vertegenwoordigt de TROS? Wie zou de AVRO en haar kijk op het wereldgebeuren missen? Welke arbeiders kunnen niet zonder de VARA?

Wat eens een mooi democratisch idee was, hebben wij grotendeels laten verworden tot een geestelijke gaarkeuken, terwijl de zelfbenoemde chefkoks zich gedragen als bewakers van cultuurpolitieke topstukken. Hun omroepmuseum is posters gaan ophangen omdat de schilderijen toch steeds werden gestolen.

Sinds de merchandising en de sponsoring oogsluikend zijn toegestaan, sinds de reclameblokken over de hele avond zweven en de ether ook op zondag vol snikkels en wokkels is, bestaat de publieke omroep alleen nog in vorm. Een pretentieuze vorm, die het ontstaan van iets beters stelselmatig smoort.

Binnenkort komt de "Identiteit per net'. Gelooft u het? Wat is de logica van AVRO, KRO en NCRV op Eén? Hoe moeten we Twee beleven, met TROS, Veronica en EO achter één tafel? Wat blijft er algemeen aan de NOS als die met Marcel Witteman en de erfgenamen van Ds. Spelberg moet versmelten? Hilversum is een Grote Leugen die lang genoeg heeft geduurd.