Bulgarije; "Zaak nummer één'

Niemand kan zeggen dat de Bulgaren niet alles hebben gedaan om Todor Zjivkov, 36 jaar lang partijchef en in die periode ook president of premier, achter de tralies te krijgen, als verpersoonlijking van een systeem dat hen een halve eeuw lang heeft geknecht en dat hun economie, hun milieu en ook een beetje hun ziel heeft verwoest.

Makkelijk was het niet, want welke door het Bulgaarse socialisme begane schanddaad dan ook hem voor de voeten werd geworpen, steeds weer doemden juridische of praktische problemen op. Of het nu de inrichting van stalinistische strafkampen betrof of de executie van politieke tegenstanders, de vervolging van de Turkse of Macedonische minderheid of economisch wanbeheer, de vernietiging van het milieu of nalatigheid inzake de ramp in Tsjernobyl, persoonlijke verrijking of de "paraplumoord' - telkens weer liep het onderzoek stuk. Nu eens ontbraken harde bewijzen van persoonlijke schuld of concrete documenten terzake, dan weer waren misdaden verjaard, of kon Zjivkov zich verschuilen achter het principe van het collectieve bestuur: was niet elk besluit van de partij genomen door het partijcongres, het Centraal Comité of het politburo, en niet door hem, de partijleider, persoonlijk? En persoonlijke verrijking? Ik heb niks, riep Todor Zjivkov steeds maar weer, want zijn villa's waren villa's van de staat, geld of een huis of dure auto's bezat hij niet, buitenlandse bankrekeningen had hij ook niet, zijn enige onderdak was de villa van zijn kleindochter Jevgenia aan de rand van Sofia, en zijn enige bezit, zo klaagde hij, was een wollen deken die bij de vele transporten van en naar de gevangenis en de rechtbank ook nog verloren was gegaan ook.

Het proces tegen Zjivkov - in februari vorig jaar begonnen en in Bulgarije algemeen "Zaak nummer één' genoemd - kreeg dan ook, naarmate het vorderde, een steeds teleurstellender verloop, althans voor diegenen in Bulgarije die, belust op wraak, hem het liefst voor de magere rest van zijn leven - Zjivkov is 81 - achter de tralies zagen verdwijnen. 216.000 Pagina's telde het dossier-Zjivkov uiteindelijk, meer dan tweehonderd getuigen werden opgetrommeld, het werd uiteindelijk het grootste proces in de Bulgaarse geschiedenis. Maar de misdrijven die de voormalige leider ten laste werden gelegd krompen almaar, aan het licht kwam vooral wat allang bekend was, tot Zjivkov dan gisteren werd veroordeeld omdat hij familieleden en adviseurs in staat heeft gesteld voor symbolische bedragen huizen en auto's te kopen: wel wat mager voor de man die tientallen jaren lang in elk geval moreel verantwoordelijk is geweest voor een indrukwekkende lijst wandaden.

Het verloop tekent het probleem dat een democratisch bewind, dat graag fatsoenlijk wil blijven, ondervindt wanneer het toegeeft aan de roep naar wraak op de oude machthebbers. En die roep is in Bulgarije zeer krachtig - navenant is dan ook de teleurstelling wanneer het proces niet naar verwachting verloopt en de hele onderneming bloot komt te staan aan verwijten over goedkope wraak of een politiek proces. Het valt al niet mee vast te stellen wie waarvoor kan worden vervolgd. De lagere goden uit het verleden verschuilen zich achter het "Befehl ist Befehl' en voeren aan dat weigering hen ter plekke tot dissidenten had gemaakt - en iedereen weet hoe het regime met dissidenten omging. De topleiders onder Zjivkov verschuilen zich achter het principe van de collectieve leiding, geven hun ex-collega's de schuld (“Ik erken mijn verantwoordelijkheid, maar al spijkert u me aan een vijfpuntige ster, ik laat me niet berechten om de carrière van voormalige kameraden te redden”, zo voegde Zjivkovs rechterhand Milko Balev, gisteren óók veroordeeld, tijdens zijn proces zijn rechters toe) of wijzen op de onmogelijkheid, met Zjivkov van mening te verschillen. Het geldt tot op zekere hoogte nog steeds, dat laatste: tijdens het proces tegen de slimste vos van Bulgarije bleven de meeste getuigen opmerkelijk vaag en oppervlakkig, want weet die slimste vos niet alles af van alle skeletten in de diverse kasten? Had hij niet elke dag, jarenlang, over jan en alleman de dossiers van de geheime politie op zijn bureau gekregen? En dus heette het dat Zjivkov beslist géén corrupte crimineel was, maar wel “erg dominant” - nee, zo vonden de meeste getuigen, schuldig waren eerder de voormalige leiders vlak onder Zjivkov.

De Bulgaarse justitie heeft de afgelopen jaren een ware lawine van juridische onderzoeken op gang gebracht. Het thema "wraak' (voor de een) dan wel "gerechtigheid' (voor de ander) werd een centraal gegeven in het openbare leven. Voormalige communistische leiders verloren hun parlementaire immuniteit, moesten hun paspoort inleveren, werden gearresteerd en verhoord en weer vrijgelaten, werden het doelwit van verbitterde demonstraties en contra-demonstraties. Een dozijn van hen zit in voorarrest, zoals de oud-premiers Loekanov, Atanasov en Filipov. Ex-president Mladenov moet zich nog verantwoorden voor “het oproepen tot nationale haat en discriminatie” als vermeende hoofdverantwoordelijke voor de campagne tegen de Turkse minderheid. Zjivkov zelf is ook nog niet klaar: tegen hem worden nog andere processen voorbereid.

Al die wervelende activiteit van de justitie heeft weinig opgeleverd. Twee voormalige kopstukken, ex-vice-premier Stojtsjkov en ex-onderminister van gezondheid Sjindarov, werden in december veroordeeld wegens het verzwijgen van de gevaren die de Bulgaren na de ramp in Tsjernobyl bedreigden. De vroegere "economie-paus' Stojan Ovtsjarov kreeg twee jaar wegens machtsmisbruik. En drie cipiers van een van de beruchtste strafkampen van de stalinistische tijd verschenen voor de rechter. Dat was alles, tot gisteren de hoogste leider zelf de cel indraaide - op een gezien de misère van het verleden tamelijk onbenullige aanklacht. Het is wellicht een les voor de Duitsers, die zo lang zo hard hebben gewerkt aan de terugkeer van Erich Honecker.