Overeenkomst met olievlek van 1914

De internationale situatie van 1992 vertoont nogal wat parallellen met die van honderd jaar geleden en dat is bedreigend. Zij wordt gekenmerkt door economische crises, oplaaiend nationalisme en onzekere besluitvorming. De snelle ontwikkeling van wetenschap en techniek hield lang een primitief geloof in vrede en vooruitgang in stand, dat zich manifesteerde in de Europese integratie. De plotselinge beëindiging van de Koude Oorlog had eenzelfde opluchtend effect. Meer dan veertig jaar lang had die Koude Oorlog tweedracht gezaaid, internationale ontwikkelingen tegengehouden, de internationale besluitvorming lamgelegd en het gezag van de Verenigde Naties ondermijnd.

Wat tot nu toe onmogelijk werd geacht, leek tot voor kort plotseling binnen handbereik en de teleurstelling is groot nu de zoveelste droom over een veelbelovende internationale ontwikkeling vervliegt achter de schermen van een onverbiddelijk voortschrijdend destabilisatieproces.

In de vorige eeuw bestond de wereld hoofdzakelijk uit Europa, gedragen door een markteconomie van de "groten', een verzameling zogenaamd "beschaafde' naties waartoe ook Japan - na zijn vernietiging van de Russische vloot - werd toegelaten. Het Haagse Vredespaleis werd symbool voor wat men op het punt van vrede en vooruitgang van de wereld verwachtte.

Het schot dat in 1914 in Sarajevo de Oostenrijkse troonopvolger dodelijk verwondde, bleek achteraf het startschot te zijn van een tot dan toe onvoorstelbaar geachte wereldoorlog, die vijf jaar later in een onbeschrijflijke chaos van dood en vernieling eindigde.

Het besef drong door dat men niet kon voortgaan met het opblazen van de wereld, maar dat een organisatie moest worden gesticht, die aan de hand van internationaal bepaalde regels het proces zou gaan sturen.

Met de oprichting van de Volkenbond bracht de Amerikaanse president Wilson dit idee voor het internationale forum. De bedoeling van de Volkenbond en het Volkenbondspact was om de schenders van de internationale orde ter verantwoording te kunnen roepen (het beginsel van de collectieve veiligheid).

De Volkenbond werd een debâcle. De Sovjetregering streefde een wereldrevolutie na en de Amerikaanse volksvertegenwoordiging voelde er niets voor door welk verdrag dan ook in de Europese perikelen te worden betrokken. In dit verband sprak men van een omgekeerde Monroeleer, geen bemoeienis van Europa met interne Amerikaanse zaken maar evenmin Amerikaanse bemoeienis met de politieke achtertuin van Europa.

Doordat de twee (in potentie) machtigste mogendheden niet meededen, was het systeem van het begin af ten dode opgeschreven. Stalin greep de macht in de Sovjet-Unie en Wilson werd door zijn eigen mensen ziek en miskend naar huis gezonden. De overgebleven eenzame strijders voor een wereldrechtsorde werden naar het rijk der Utopisten verwezen onder het motto, dat internationaal recht en internationale politiek nu eenmaal twee heel verschillende zaken waren.

In plaats van de internationale moraliteit greep toen de internationale immoraliteit de macht in de persoon van Adolf Hitler. De Tweede Wereldoorlog leidde tot een nog afgrijselijker chaos van dood en vernieling dan de eerste en meer dan ooit werd nu ook in heersende kringen aanbevolen de toekomstige generaties te beschermen tegen de gesel van volgende oorlogen. Zo betoogde met name het Atlantisch Handvest van Roosevelt en Churchill temidden van de toen nog voortwoekerende strijd. Het tweede Pact moest er nu natuurlijk komen en kreeg zijn vorm in het Handvest van de Verenigde Naties dat als de nieuwe internationale Grondwet van een nieuwe wereldorganisatie kon worden beschouwd. Leidende beginselen waren het zelfbeschikkingsrecht der nationaliteiten en het recht van ieder volk op zijn eigen regeringsvorm.

Ook van de Verenigde Naties is tot dusver weinig terechtgekomen omdat van het begin af het geloof in een wereldomvattende aanpak van de problemen ontbrak. De tweespalt overwon. De Sovjet-Unie sloot zich af in een kring van vazalstaten en geannexeerde invloedssferen en Amerika kreeg van de weeromstuit de neiging om als politieagent van de hele wereld te gaan functioneren hetgeen zeer in strijd was met de in 1919 gekozen opstelling. Telkens bleek de wereldorde van vrijheid en recht te botsen op de ideologie van het "Rijk van het kwaad'. Nu dit "Rijk van het kwaad' ons dan eindelijk - nog vrij plotseling - is ontvallen blijkt de organisatie van het recht en de vrijheid nog een veel ingewikkelder opgave te zijn dan tot nog toe werd aangenomen.

Het aantal leden van de Verenigde Naties is sedert 1945 meer dan verdrievoudigd en tal van kleinere landen blijken niet aan de leiband te lopen maar verlangen een legitimatie voor eventueel jegens hen te treffen maatregelen, waarbij ze van het machtswoord en de dreiging tot geweld soms minder onder de indruk raken dan een internationale sanctie wegens een onafhankelijke objectiverende instantie. De internationale orde is op zoek naar een internationale autoriteit die niet op zoek is naar louter eigen belang en dienovereenkomstig een positieve bijdrage tot de vredestichting kan leveren.

Herziening van het Handvest is niet langer een geschikt onderwerp voor in de collegezaal of achter de schrijftafel maar de dringende prioriteit voor ons allen willen wij toekomstige generaties het recht op overleven laten.

Een van de gevoeligste problemen nu lijkt een verzoening van het recht van nationale zelfbeschikking en het recht van elke staat op zijn territoriale integriteit. Het mag niet zo zijn, dat men etnische of sociaal-culturele problemen van zijn identiteit onder het vloerkleed veegt als niet terzake doende maar al evenmin dat men die kwaliteiten vooral of hoofdzakelijk hanteert voor die staat of dat land ter ontwrichting.

De overeenkomst tussen de situatie nu en die van 1914 is dat er van de gebeurtenissen een noodlottige olievlekwerking uitging, die niet slechts Europa doch grote delen van de wereld in de strijd stortte.

Bij gebrek aan een wereldorganisatie was dit een noodlottig en kennelijk niet te stoppen proces.

Het moet een aansporing zijn voor de huidige regeerders om zich niet op de escalatieladder te begeven, zeker niet op betwistbare gronden, in geen geval zonder de vlag van de Verenigde Naties in top, in het uiterste geval met klinkklare en als zodanig voor iedereen herkenbare humanitaire bedoelingen.