ANC bestudeert concessies van De Klerk

President De Klerk heeft de afgelopen week een aantal concessies gedaan om de impasse in onderhandelingen met het ANC te doorbreken. Het ANC wees ze aanvankelijk van de hand als "oppervlakkig', maar bestudeert op het ogenblik of ze niet toch aanleiding kunnen zijn om weer rond de tafel te gaan zitten.

JOHANNESBURG, 1 sept. Het woord concessie bestaat niet in de Zuidafrikaanse macho-politiek - dat riekt naar een knieval voor de tegenstander. Maar de regering-De Klerk heeft onder andere noemers enkele maatregelen genomen, die wel degelijk tegemoetkomen aan eisen van haar opponent, het Afrikaans Nationaal Congres (ANC).

De oogst van de afgelopen week: de regering liet een prominente politieke gevangene vrij, kondigde een reorganisatie aan van de politiemacht en juichte de oprichting toe van een korps van politiemensen en advocaten, dat de onafhankelijke Goldstone-commissie gaat assisteren bij haar onderzoeken naar politiek geweld. Daarvoor had president De Klerk al twee omstreden eenheden van leger en politie ontbonden en ingestemd met de aanwezigheid van dertig waarnemers van de Verenigde Naties om het geweld te beteugelen.

In de mist van retoriek en politiek vuistgevecht zijn het gebaren die de onderhandelingstafel weer in zicht brengen. Het ANC brak ruim twee maanden geleden alle gesprekken met de regering af na het bloedbad in het zwarte woonoord Boipatong, dat aan zeker veertig mensen het leven kostte. Het confronteerde de regering met veertien eisen, die vooral draaiden om de beteugeling van het geweld, de vrijlating van de resterende politieke gevangenen en de aanvaarding van een zwart meerderheidsbewind als logisch gevolg van democratische verkiezingen.

De Klerk zal ze niet allemaal inwilligen, maar hij heeft de wil getoond obstakels voor onderhandelingen uit de weg te ruimen. De meest in het oog springende maatregel is de reorganisatie van de politie. De voormalige gewapende hand van de apartheid kwam de afgelopen maanden in binnen- en buitenland onder vuur te liggen wegens partijdigheid, ondeskundigheid en vermeende betrokkenheid bij geweld. Minister Hernus Kriel (wet en orde) stuurde negentien van de 55 generaals met pensioen, van wie dertien vervroegd. Drie niet-blanke politie-officieren zullen naar verwachting tot generaal worden gepromoveerd. De politietop krijgt voor het eerst kleur.

Verder komt er een speciale onderzoekseenheid bij het ministerie van justitie naar klachten over politie-optreden, onder leiding van een rechter die de beschikking krijgt over 35 rechercheurs. Deze eenheid staat los van een speciaal onderzoeksteam voor de Goldstone-commissie. De politie zal een nieuw trainingsprogramma door deskundigen van buiten laten opzetten. Een nieuwe afdeling gaat zich richten op de verbetering van de contacten met de gemeenschap. Vooral in zwarte woongebieden is het vertrouwen in de politie nihil.

De vrijlating van de spion Dieter Gerhardt was de volgende verrassing uit Pretoria. Gerhardt, een voormalige officier van de Zuidafrikaanse marine, werd in 1983 tot levenslang veroordeeld nadat hij achttien jaar lang voor de Sovjet-Unie had gespioneerd. Het ANC zag Gerhardt als een belangrijke politieke gevangene, een van de ruim vierhonderd die volgens de beweging nog moeten worden vrijgelaten. In zijn motivatie noemde De Klerk het ANC niet: hij had “gezien de totaal nieuwe situatie in Rusland en de verbetering van de onderlinge betrekkingen” ingestemd met een verzoek van de Russische president Jeltsin om Gerhardt vrij te laten. Buitenlandse politiek dus, maar met een onmiskenbare binnenlands-politieke lading.

Het nationale hoofdbestuur van het ANC heeft zich nu drie dagen teruggetrokken om te bepalen of het de onderhandelingen weer zal hervatten. De secretaris-generaal, Cyril Ramaphosa, zal berichten over zijn gesprekken achter de schermen met minister Roelf Meyer van grondwetszaken. De twee adjudanten van Mandela en De Klerk zijn enkele keren bijeen gekomen om te bezien hoe de constitutionele impasse - grofweg gekarakteriseerd door "machtsdeling' of "meerderheidsregering' - kan worden doorbroken.

De geluiden uit het ANC-kamp waren de afgelopen tijd nogal divers. De beweging reageerde voorzichtig tot ronduit afwijzend op de maatregelen van de regering, die “niet ver genoeg” gaan of “te oppervlakkig” zijn, zoals de reorganisatie van de politie. De pauze in de onderhandelingen is door de leiders van het ANC vooral gebruikt om de aanhang weer aan zich te binden. De positie als belangrijkste vertegenwoordiger van zwart Zuid-Afrika werd bevestigd met de massa-acties en de algemene staking van twee dagen.

Nelson Mandela sprak daags na de staking verzoenende taal. President De Klerk, kort daarvoor door het ANC persoonlijk verantwoordelijk gesteld voor het politiek geweld, dat werd vergeleken met de moord op de joden door de Duitsers, heette ineens weer “een man met visie”. Het leek er even op dat de twee hoofdstromen van de Zuidafrikaanse politiek, het ANC en de Nationale Partij, door hun leiders weer tot elkaar zouden worden gebracht. Twee dagen later zette het hoofdbestuur van het ANC de net op gang gekomen gesprekken met een regeringsdelegatie op sterk water, omdat de tegenpartij niets te bieden zou hebben. Bovendien had het ANC grote moeite met de koppeling die de regering legde tussen de vrijlating van politieke gevangenen en een algemene amnestie voor misdaden uit de apartheidsperiode.

De internationale lading die de Zuidafrikaanse crisis na Boipatong vooral op aandrang van het ANC kreeg, heeft de beweging ook in contact gebracht met nieuwe mondiale realiteiten. De tijd van instant-steun voor de anti-apartheidsbeweging is voorbij. De Veiligheidsraad luisterde, zegde hulp toe in de vorm van een groep waarnemers, maar weigerde de regering-De Klerk eenzijdig te veroordelen. De wereld wil vooral dat Zuid-Afrika snel weer gaat praten. De komende dagen moet blijken of binnen de ANC-top de onderhandelaars de teugels weer overnemen van de actievoerders.