Schrijfmachines als dodelijke insekten; BRILJANTE FILM VAN DAVID CRONENBERG OVER WILLIAM S. BURROUGHS EN ZIJN ROMAN "NAKED LUNCH'

Naked Lunch. Regie: David Cronenberg. Met: Peter Weller, Judy Davis, Ian Holm. Amsterdam, Alfa 1.

In het Cultureel Supplement van deze krant definiëerde Dirk van Weelden vorige week de roman "Naked Lunch' (1959) van William Burroughs als "een bomaanslag op de literatuur'. “Bills Naakte Lunchroom ... Kom maar binnen ...Goed voor jong en oud, mens en dier” schreef Burroughs in het voorwoord. Wie ingaat op zijn uitnodiging ondergaat Burroughs' bomaanslag, op zijn hersenen.

De Canadese cineast David Cronenberg wenste een stap verder te zetten. Al dertig jaar is hij een bewonderaar van Burroughs' werk en voor al zijn films geldt Burroughs' adagium "Ziekte is vaak weerzinwekkend, de details niet voor zwakke magen'. Met name Scanners (het exploderende hoofd), Videodrome (de videocasette die iemand ter hoogte van zijn maag inbrengt en op het scherm van zijn onderbewuste afspeelt) en Dead Ringers (tweelingbroers-gynaecologen die hun unieke band des bloeds letterlijk bevestigen) zijn aanwijsbaar beïnvloed door de bizarre, zieke, afstotelijke en desondanks attractieve en amusante Burroughs-kijk op de wereld.

Toch kon Cronenbergs besluit om "Naked Lunch' te verfilmen net zo goed moedig als belachelijk worden genoemd, want de Naked Lunch-bom past niet onder de filmkunst. Het is een bom met ideeën, woorden en stijl als kruit en met de roes als lont. Voorzover de bom beelden oproept, laat hij ze direct in scherven uiteen spatten. De explosie is abstract, bedoeld als aanslag op de fantasie en om gedachten te versplinteren.

Cronenberg kende het boek te goed om het letterlijk te bewerken. Hij gebruikte het niet als bom maar als gif, als uitgangspunt voor een verhaal dat in principe net zo abstract is, maar dat zich wel liet buigen en kneden tot een spookachtig visueel geheel. De angsten, de wanen, de hallucinaties waar Burroughs zijn boek op baseerde, werden gecombineerd met personen en gebeurtenissen uit Burroughs' leven, wat leidde tot een even sinistere als briljante film over Wiliam S. Burroughs en het tot stand komen van "Naked Lunch'. Zo draaide de film Naked Lunch uit op een aangrijpende impressie in de geest van Burroughs' woorden. Hij past voor alles in Cronenbergs oeuvre, vol als dat zit met mensen die technologisch functioneren en machines die, kwijlend van agressie, menselijke trekken vertonen. Hier staan auteur en schrijfmachine elkaar van nature naar het leven, met als inzet van hun strijd de macht over het te schrijven boek

Schrijfmachines leven in Cronenbergs Naked Lunch. Ze verleiden en ze misleiden. Sommige zijn "te veeleisend' voor een schrijver, andere "te Amerikaans' en weer andere laten zelf hun toetsen ratelen als ze dat uitkomt. Zet er twee samen op een bureau en je loopt de kans dat de een de ander aanvalt en vermoordt - piepend, krijsend en rinkelend.

Cronenberg toont ze als afzichtelijke insekten, met voelsprieten en een flexibel, slijmerig toetsenbord in hun bek. In de bewegende opening tussen hun glanzende bruine rugschilden plaatste Cronenberg de door Burroughs beschreven "talking asshole'. Wanneer Bill Lee, hoofdpersoon en alter ego van Burroughs, zich voor het eerst gedwongen ziet de weerzinwekkende toetsen aan te slaan, roept de schrijf-tor kwaaiïg: "Don't be a pussy! Hurt me!!'. Bill doet wat hem wordt opgedragen en ramt de zinnen op het papier. Het resultaat is een betikt vel voor Bill Lee en een kreunend orgasme voor de machine.

Schrijvers hebben geen keus. Ze zijn per definitie veroordeeld tot spionage en deelname aan ondoorzichtige complotten, hun boeken zijn rapporten over hun omgeving. Hun machines geven opdrachten en controleren wat ze doen. Schrijvers moeten elkaar en elkaars machines wantrouwen - wie weet voor welke vijandelijke instantie de ander werkt?

Ongekend to the point wist Cronenberg, ook dankzij de zwarte kunst van zijn cameraman Peter Suschitzky, in beeld te brengen hoe pijnlijk schrijven kan zijn. Schrijven is een infame bevrediging, een angstpsychose, een neerslag van hallucinaties, een geheim. Wanneer aan Bill Lee de gekreukelde vellen worden voorgelezen die door zijn kamer verspreid liggen, herkent hij geen woord. "Een complot', concludeert hij. "Een geniaal boek', vinden zijn vrienden.

Bill Lee wordt perfect geacteerd door Peter "Robocop' Weller, met een paar troebel brandende ogen en in zijn stem een schor-slepende toon die de Burroughs-teksten op hun meest hilarisch laat uitkomen. Om Bill heen groepeerde Cronenberg auteurs in wie ondanks hun veranderde namen vrienden en bekenden van Burroughs te herkennen zijn: het weifelende beest Jack Kerouac, de kletsende ritselaar Allen Ginsberg, de geborneerde Paul Bowles en diens mysterieuze echtgenote Jane (fabuleus gespeeld door Judy Davis).

Alle schrijvers nemen deel aan "the writing game', het gevaarlijke spel dat alleen bestaat om slachtoffers te maken, dat wordt beheerst door doortrapte buitenstaanders en iedereen die meedoet aantast. Het sleept mee in allerlei vormen van verslaving, het wekt op tot geweld, marteling en erotische uitwassen, al hield Cronenberg zich wat dat laatste betreft, vergeleken met de roman, sterk in.

Het "Spel van de Schrijvers' wordt uitgevochten in Interzone, zongestoofd, geil en vol insekten, dope en aantrekkelijke jongens. Interzone ziet er Noordafrikaans uit, maar anders dan in de roman schemert nu en dan New York door een raam en in de kashba valt ondanks de djellaba's en exotische koopwaar de Newyorkse markt te herkennen waar Bill Lee in het begin rondscharrelde. Net als in de Newyorkse scènes overheerst het bruin en het vaalgroen. Bill Lee is niet in Tanger. Wat hij ondergaat in Interzone komt voort uit hemzelf. Wat hij schrijft is een paranoïde zinsbegoocheling, vol schuldgevoel, drugmisbruik en verdrongen homoseksualiteit. Sein van vertrek is het fataal verlopen "Wilhelm Tell-spelletje'. Bill Lee schiet daarbij, precies als Burroughs dat deed, per ongeluk zijn vrouw door haar hoofd. In opdracht van Mugwump, een onbetrouwbaar, surreëel creatuur in wiens snuit Bill Lee's evenbeeld schuil gaat, ruilt hij het pistool in voor een schrijfmachine - het ene schuldige wapen voor het andere. En daarmee is het boek "Naked Lunch' geboren.