Proces van voormalige DDR-leider kan ook Westduitsers in verlegenheid brengen; Honecker dwingt justitie tot duidelijkheid

Na een moeizame en langdurige omweg via Moskou zit de 79-jarige Erich Honecker, leider van de voormalige DDR, nu op de plek waar hij volgens velen thuishoort: in de Berlijnse Moabit-gevangenis. De man die in 1961 tot verbijstering van de wereld de Berlijnse Muur liet bouwen en mede verantwoordelijk wordt geacht voor het bevel om iedere Oostduitser die naar het Westen probeerde te ontvluchten dood te schieten, zal nu naar alle waarschijnlijkheid rekenschap van zijn daden moeten afleggen voor de rechter.

Vandaag al zou Honecker in Berlijn voor de rechter worden geleid en formeel in staat van beschuldiging worden gesteld wegens moord op 49 Oostduitse vluchtelingen. Daarnaast zal de vroegere Oostduitse leider medeplichtigheid aan de dood van nog eens 25 andere vluchtelingen ten laste worden gelegd.

Hoewel de Duitse autoriteiten het doen voorkomen alsof het hier om een eenvoudige strafzaak gaat, ligt de kwestie aanzienlijk gecompliceerder. Honecker was immers vanaf 1971 leider en sinds 1976 zelfs formeel staatshoofd van de Duitse Democratische Republiek. De daden die Honecker nu worden verweten, waren legaal onder het destijds geldende Oostduitse recht. Naar verwachting zullen Honecker en zijn advocaten betogen dat hij op grond van die omstandigheid niet achteraf onder een ander stelsel kan worden berecht.

Tot dusverre heeft de Duitse justitie zich over deze zeer principiële vraag niet expliciet uitgesproken. Wel is er al een aantal rechtszaken geweest van voormalige Oostduitse grenswachten die waren betrokken bij het schieten op vluchtelingen. Twee van hen werden door een Berlijnse rechtbank veroordeeld wegens het doodschieten van de 20-jarige Chris Gueffroy, de laatste Oostduitser die in februari 1989 op grond van het gehate "Schiessbefehl' om het leven kwam. De rechter verwierp hun verweer dat ze hadden gehandeld in overeenstemming met de toen geldende wet. Hij stelde dat ze hadden moeten weten dat ze op een moreel ontoelaatbare manier hadden gehandeld.

De zaak van de grenswachten, die nog in hoger beroep dient, leidde afgezien van de inhoudelijke aspecten, tot veel gefronste wenkbrauwen omdat de jonge grenswachten werden veroordeeld, terwijl veel van hun superieuren de dans leken te ontspringen. De Duitse justitie is er namelijk tot dusverre niet echt in geslaagd om greep te krijgen op voormalige DDR-prominenten als vakbondsman Harry Tisch, deviezenhandelaar Schalck-Golodkowski, ex-spionagechef Markus Wolff en oud Stasi-baas Erich Mielke. In het geval van die laatste moest men zijn toevlucht nemen tot een moord uit 1931 die Mielke zou hebben gepleegd, daarmee met een wijde boog heenlopend om de kernvraag over Mielke's activiteiten van na de vestiging van de DDR.

In de kwestie-Honecker lijkt men echter niet langer om de hete brij heen te kunnen. Ook voor de vroegere Westduitsers zal Honeckers proces een pijnlijke confrontatie met het verleden betekenen. Het zal Honecker vermoedelijk niet veel moeite kosten de huidige regering van bondskanselier Helmut Kohl in verlegenheid te brengen. Was het immers niet dezelfde Kohl die in 1987, slechts twee jaar voor de val van Honecker en het einde van de DDR, de rode loper in Bonn uitlegde voor de Oostduitse leider en een toast op zijn gezondheid uitbracht? En betekende dat feitelijk niet dat West-Duitsland de DDR erkende, al werd dat nooit officieel uitgesproken? Het bezoek van Honecker vormde de climax van een proces van toenadering tussen West- en Oost-Duitsland dat al in de jaren zeventig onder de toenmalige kanselier Willy Brandt was begonnen en waarbij tal van Westduitse prominenten zich stonden te verdringen om audiënties bi Honecker in Oost-Berlijn te krijgen.

De advocaat Hubert Dreyling, die al verscheidene functionarissen van de Stasi heeft verdedigd, voorspelde dat Honecker nog voor veel vuurwerk kan zorgen op zijn proces. “Hij weet verschrikkelijk veel en wil zichzelf vermoedelijk verdedigen”, aldus Dreyling die niet uitsloot dat ook Kohl zou worden gedaagd als getuige bij het proces. “De zaak zou dan heel interessant kunnen worden”.

In de Duitse pers wordt vandaag de hoop uitgesproken dat een proces tegen Honecker eindelijk helderheid zal verschaffen omtrent de strafbaarheid van de daden van de DDR-leiders. “Het Honecker-proces kan en moet de grote duidelijkheid geven die de processen van Neurenberg over het andere systeem verschaften”, schreef het dagblad Die Welt in een vergelijking met de processen van topnazi's na de Tweede Wereldoorlog. “Wanneer dat niet gebeurt, zakt het af naar de saaie routine die het proces van Honeckers terreurbaas Mielke allang tot een farce heeft gemaakt”.

18 oktober 1989: Het Oostduitse politburo brengt Erich Honecker ten val.

8 december 1989: Honecker formeel beschuldigd van machtsmisbruik, corruptie en later wegens het laten doodschieten van vluchtelingen. Hij wordt in een luxueus verblijf voor partijfunctionarissen in Wandlitz onder huisarrest geplaatst.

7 januari 1990: Met hartklachten wordt Honecker in het ziekenhuis opgenomen.

3 april 1990: Honecker wordt overgebracht naar een militair hospitaal van de Sovjet-strijdkrachten bij Berlijn.

3 oktober 1990: Als gevolg van de Duitse eenwording valt de zaak van Honecker voortaan niet langer meer onder de jurisdictie van de DDR.

30 november 1990: Een arrestatiebevel wordt uitgevaardigd tegen Honecker wegens aanzetten tot moord.

1 december 1990: Sovjet-militairen verhinderen een poging om Honecker te arresteren.

13 maart 1991: De Sovjet-strijdkrachten brengen Honecker in het geheim naar Moskou.

15 maart 1991: Duitsland verzoekt voor het eerst om uitlevering van Honecker.

11 december 1991: Honecker en zijn vrouw Margot nemen hun toevlucht in de Chileense ambassade in Moskou, nadat de Russische autoriteiten hem hadden gesommeerd te vertrekken. Terwijl de berichten over Honeckers slechte gezondheid toenemen, volgen er langdurige onderhandelingen tussen Chili, Duitsland, Rusland en Honecker zelf over zijn vertrek.

29 juli 1991: Honecker verlaat de ambassade en vertrekt naar Berlijn.