Portemonnees open maar grenzen dicht in Genève

GENÈVE, 30 JULI. “Als het zo doorgaat ga ik vanmiddag op het strand liggen!” sprak de woordvoerder van het Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen gisteren om één uur in het "Paleis der Naties' te Genève enthousiast. Er waren toen pas vijf landen tijdens de VN-ministersconferentie over het Joegoslavische vluchtelingenprobleem aan het woord geweest. Maar het geld stroomde in onverwachte hoeveelheden binnen. De verschillen van opvatting tussen de Europese landen over de precieze manier van opvang kon zo vooruitgeschoven worden naar een ambtelijk overleg vandaag. De eer was gered: gisteren was het de dag van de dollars. Uiteindelijk kwam er ruim 114 miljoen dollar extra binnen, meer dan het dubbele van wat er tot nu toe beschikbaar was.

Tegelijk bleek dat de landen met de handen volkomen in het haar zitten over hun eigen rol in de regio. “Het is een kwestie van al het mogelijke doen in een onmogelijke situatie”, zo drukte de Nederlandse staatssecretaris Piet Dankert na afloop de algemene onzekerheid uit. UNHCR-officials beschreven gisteren hoe hun organisatie ter plaatse wordt gechanteerd door de strijdende partijen om de uitvoering van de "etnische zuiveringen' mogelijk te maken. “De burgerbevolking wordt voor onze ogen doodgemaakt”, aldus het hoofd van het noodhulp programma in ex-Joegoslavië (CHECK), Jean Claude Concolato.

Hoewel de VN noch de burgers zelf uit Bosnië-Herzegowina weg willen, is UNHCR toch soms gedwongen om hun vertrek mogelijk te maken. Als de mortieren eenmaal beginnen in te slaan rond de steden en dorpen die de Serviërs gezuiverd willen hebben, als de burgemeester de moslim-bevolking reispapieren uitreikt waarin ze "bevestigen' dat ze al hun bezittingen cadeau hebben gedaan, dan rest de UNHCR vaak geen keus meer.

Dit dilemma beheerste de hele conferentie. De Hoge Commissaris, mevrouw Sadako Ogata, sprak van “cynische manipulatie van ons humanitaire mandaat”. De aanwezige landen keerden zich allemaal in de meest heftige bewoordingen tegen de "criminele' etnische zuiveringsacties die Servische milities in Bosnië-Herzegovina houden. Daarbij herinnerde de Amerikaanse onderminister John Bolton de speciale verantwoordelijkheid die Europa heeft, nu het onder meer gaat om aanvallen op "Europese' moslims in Bosnië. Jegens àndere (vaak in Europees verband bekritiseerde) islamitische landen moet Europa nu laten zien dat het de mensenrechten van moslims op eigen grondgebied ernstig neemt, aldus Bolton.

Toch bleef er grote reserve om vluchtelingen in grote hoeveelheden uit het conflictgebied te laten overkomen. Dat zou de Serviërs juist in de kaart kunnen spelen, meende het merendeel van de congresgangers, de Amerikanen incluis. De Britse minister voor "overseas development', tevens fungerend EG voorzitter, barones Chalker: “We moeten oppassen de extremisten niet aan te moedigen door de vluchtelingen over Europa te verstrooien. Dat zorgt voor meer problemen dan het oplost.” Voor de Zweedse minister van immigratie, Birgit Friggebo, was opvang binnen ex-Joegoslavië juist een manier om te laten zien dat de andere landen “de basis van het conflict niet erkennen”. Zo dreigen de vluchtelingen in Joegoslavië symbolen van het politieke spel tussen Europa en de Serviërs te worden.

Andere landen, waaronder Frankrijk, wezen er echter op dat ook het tijdelijk huisvesten van vluchtelingen in zogeheten "veilige opvangzones' binnen Joegoslavië de Serviërs behulpzaam kan zijn. Er ontstaan dan, volgens minister Kouchner, ongewild onder VN-bescherming een soort etnisch "zuivere' enclaves in vijandig gebied. Deze opvangzones kunnen ook aantrekkingskracht uitoefenen op andere leden van de etnische groep die nog niet zijn verdreven. Deze vluchtelingen verzeilen dan in een situatie die vergelijkbaar is met die van de Palestijnen in bezet gebied. De hulpgevers verlenen ook met deze oplossing hand- en spandiensten aan de Serviërs, meent Kouchner.

Tegen die achtergrond kreeg de Bondsrepubliek geen enkele respons op het pleidooi om onderling tot een "eerlijke lastenverdeling' te komen, in de vorm van een verdeelsleutel voor de verdeling over EG-landen van vluchtelingen. Politiek onwenselijk, te duur en niet-humanitair, oordeelde de Britse minister Chalker. Duizend Joegoslaven naar Engeland laten komen is even duur als één miljoen vluchtelingen in Joegoslavië zelf opvangen, aldus minister Chalker, in een op media-maat gesneden repliek.

Ook de UNHCR schrikt terug voor verdeelsleutels. Hoge Commissaris Sogata zei te vrezen dat quota's uiteindelijk neerkomen op het sluiten van de grenzen en daarmee het beperken van het asielrecht. Een eigenschap van quota's is immers dat ze ze "vol' kunnen raken en wat gebeurt er dan? Ogata vroeg de landen vooral om een "flexibel systeem' bij hun pogingen om onderling de lasten te verdelen. De VN legt zelf de prioriteit bij opvang in de ex-Joegoslavische republieken zelf. Als aanvulling daarop wordt aan alle Europese landen gevraagd om hun grenzen open te houden om eventuele vluchtelingen "tijdelijke bescherming' te bieden. Daarbij wordt er op gehamerd dat het hier niet om klassieke vluchtelingen gaat die een permanent onderkomen zoeken, maar om oorlogsslachtoffers die dolgraag weer terug willen. Het gaat bovendien hoofdzakelijk om vrouwen, kinderen en bejaarden. Minister Chalker verwoordde de vrees van de andere elf lidstaten voor de Duitse wens met de mededeling dat Engeland niet “verplicht” wil worden om een “hele nieuwe categorie vreemdelingen” op te nemen. Wel zien de lidstaten een mogelijkheid om "humanitaire gevallen' toe te laten. Maar dan wordt gedacht aan een geselecteerde, uitgenodigde groep die bestaat uit “gewonden, wezen en mensen die echt nèrgens meer heen kunnen”. Voor de overigen geldt: opvang binnen ex-Joegoslavië zelf.

Rest dan nog de vraag of hulp daar praktisch mogelijk is. De Amerikaanse onderminister Bolton bevestigde dat de VS onderhandelen over een VN-resolutie waarin de verdeling van hulp binnen Joegoslavië "met alle mogelijke middelen' wordt toegelaten. Daarbij wordt inderdaad gedacht aan militaire bijstand, aldus Bolton. In zijn toespraak tot de conferentie sprak hij van het “desnoods wegnemen van het verzet” tegen hulpoperaties. Bolton wilde er niet al te veel details over geven. Maar hij wees er wel op dat de VN-blauwhelmen die nu in Sarajevo actief zijn al geweld mogen toepassen “in aid of the mission” (“om de missie behulpzaam te zijn”) hetgeen meer mogelijkheden biedt dan de klassieke recht op zelfverdediging. Toen de Canadezen Sarajevo over de weg trachtten te bereiken is dat ook al een keer in praktijk gebracht, zo herinnerde Bolton. Toen onderhandelingen bij een Servische wegblokkade niets uitrichtten, hebben de VN-militairen en hun pantservoertuigen gewapende stellingen betrokken, met de bedoeling aan te kunnen vallen. Dat is er toen niet van gekomen.