Der neue Pauly; Realencyclopädie der classischen Alterthumswissenschaft krijgt derde jeugd

Het duurde tussen 1839 en 1980 bijna anderhalve eeuw voordat de uitgave was voltooid. Maar toen waren er dan ook ook 84 banden, met 55.714 bladzijden, 116.428 kolommen en 356.269.680 lettertekens, waarin alle kennis omtrent de klassieke oudheid was samengevat. En je kunt dit werk ook nog steeds kopen, voor de meeneemprijs van 14.000 Duitse Marken.

Pauly-Wissowa's Real-Encyclopädie der classischen Alterthumswissenschaft (in alphabetischer Ordnung) is meer dan een encyclopedie, het is een monument van Duitse geleerdheid, een hoogtepunt van de humanistische traditie, en een pijler onder de Westerse beschaving. En dat is geen overdrijving. Duitsers spreken soms vol ontzag over ""dieses Monstrum an Gelehrsamkeit, diese Ausgeburt an selbstvergessener kenntnistoller Wissenschaft'', maar in kringen van oudheidkundigen wordt hij simpelweg en liefkozend de "R.E.' genoemd.

Historici, archeologen, filologen en epigrafen over de gehele wereld kunnen niet zonder de Realencyclopädie, geen dag. En dat is ook geen overdrijving. Er bestaat nauwelijks een wetenschappelijke pubikatie in deze sector waarin niet naar de R.E. wordt verwezen. Zelfs zijn verschillende omvangrijke lemmata (dat over Cicero telt bijvoorbeeld 454 bladzijden) de afgelopen decennia als Sonderdruck in boekvorm verschenen omdat het nog steeds de maatgevende publikaties op hun terrein zijn.

Ideetje

Het begon allemaal in 1830 met een ideetje van Heinrich Ehrhard, werkzaam bij de beroemde uitgeverij J. B. Metzler. Hij verzocht de Gymnasialprofessor August Friedrich Pauly om ""een alfabetisch overzicht van de oudheid'' te maken. Pauly vroeg aan twintig vooraanstaande classici om bijdragen, en begon eenvoudigweg bij de "Aa' zijn lemmata te verzamelen. Hij dacht aan tien delen genoeg te hebben, die binnen een decennium klaar zouden zijn. Maar nadat vanaf 1839 drie banden het licht hadden gezien, stierf hij in 1845. Daarna verschenen nog drie delen, maar in 1852 stokte de onderneming, tot de befaamde Georg Wissowa in 1894 de draad weer opvatte.

In de twintigste eeuw raakte zelfs de R.E. enigszins op drift in de woelingen van de Duitse geschiedenis. In 1946 werd het gehele project gered uit de puinhopen van het Derde Rijk, waarin ook menig Duits oudheidkundige enthousiast met de arm omhoog had gestaan, door de Alfred Druckenmüller Verlag, als een soort pendant van diens Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte. Vlak voordat deze uitgeverij opgeslokt werd door het Zwitserse Artemis Verlag verscheen nog in de jaren zestig een handzame bijgewerkte samenvatting in vijf delen, onder de titel "Der Kleine Pauly' (sinds 1979 ook in paperback-vorm verkrijgbaar). En juist sinds verleden jaar kwam de "Große Pauly' op 598 micro-fiches beschikbaar. Dit alles is geen dood fonds. Er is nog gedurig vraag naar de R.E. Momenteel zijn acht banden uitverkocht, maar die zullen in het komende decennium, of in de volgende eeuw, herdrukt worden.

Geruchten

Maar dat is niet alles: de Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft gaat zijn derde jeugd tegemoet. J. B. Metzler Verlag (tegenwoordig onderdeel van het Holtzbrinck-concern, dat ook de gerenommeerde uitgeverijen S. Fischer, Rowohlt en Kindler tot zijn bezit mag rekenen) heeft in een verrassende transactie de gehele Pauly z Wissowa teruggekocht van Artemis.

Uitgeverij Metzler stond op zijn kop toen de oude kolos in de stal terugkeerde. Direkt na de aankoop gonsde het van de geruchten dat er ""een geheel nieuwe Pauly / Wissowa'' gemaakt zou worden. Maar zo ver zal het niet komen. Na hectisch overleg tussen de uitgeverij en een groep oudheidkundige wetenschappers werd geconcludeerd dat een zo groot project, de intellectuele neerslag van vier generaties onderzoekers, niet voor herhaling of verbetering vatbaar is. Wel zal er een nieuwe, kleinere Realencyclopädie op poten gezet worden, die de moderne inzichten over de oudheid (van 800 v.Chr. tot 800 na Chr., en van Mesopotamië tot de straat van Gibraltar) dient samen te vatten. Het project zal waarschijnlijk verschijnen onder de alleszeggende titel "Der Neue Pauly', moet twaalf delen omvatten van 750 bladzijden. Onder leiding van de classicus Prof.dr. Hubert Cancik van de Universiteit van Tübingen zullen twintig redacteuren de bijdragen van ongeveer vierhonderd wetenschappers in banen moeten leiden. Cancik heeft eerder met dit bijltje gehakt: hij was eerder betrokken bij het Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe (vijf dikke delen), en de tot nu toe eenendertig-delige reeks Religionen der Menschheit.

Geheel in lijn met de moderne ontwikkelingen in de wetenschap van de oudheid zal Der Neue Pauly meer dan bij de grote en de kleine voorganger streven naar een thematische aanpak in plaats van een louter alfabetische, naar multidisciplinaire overzichtsartikelen, en naar een grotere aandacht voor receptiegeschiedenis. Het brandpunt van de belangstelling blijft de Grieks-Romeinse Oudheid, maar net zo min als vroeger zullen Egyptische, Perzische, Keltische, Slavische, Joodse en Christelijke onderwerpen worden geschuwd. Een duidelijk verschil met vroeger - en een onmiskenbaar teken des tijds - zal zijn dat er geen onvertaalde Griekse en Latijnse citaten meer worden opgenomen. Hoewel er nog geen letter op papier staat, dient het eerste deel van Der Neue Pauly in 1995 verkrijgbaar te zijn. Er zijn nu al oudheidkundigen die er niet van kunnen slapen.