Kijker mag levendige CIA-geschiedenis zelf interpreteren

CIA, BBC 1, 22.30-23.35u.

Het was, toen de Amerikaanse senaat vorig najaar moest beslissen over de benoeming van een nieuwe CIA-directeur, alsof tegelijk het bestaansrecht van de geheime dienst zelf ter discussie stond. De dienst was besmeurd door de Iran/Contra-affaire, bleek jarenlang de economische en militaire kracht van de Sovjetunie te hebben overschat en had tot overmaat van ramp de Iraakse invasie in Koeweit niet zien aankomen. De vraag luidde, na de ineenstorting van het Sovjet-rijk, of er nog een toekomst was voor de CIA. Ook zelf was Robert Gates ervan overtuigd dat hij alleen kon worden benoemd als hij blijk gaf van veranderingsgezindheid.

“De CIA moet zichtbaar veranderen, anders worden we geconfronteerd met onze eigen overbodigheid en met een groeiende, gevoelsmatige aandrang tot ontmanteling,” zegt Gates, de huidige directeur, vanavond in de slotaflevering van de imposante BBC-serie CIA. Hij maakt tevens duidelijk waar de nieuwe aandachtsvelden zich bevinden: bij de controle op de aanmaak van nucleaire wapens waar ook ter wereld, bij het verzamelen van gegevens over het internationaal terrorisme, de narcotica-handel en de (vooral tegen Japan gerichte) economische spionage. Nog slechts 15 procent van het CIA-budget zal naar zijn zeggen worden besteed aan de vroegere Sovjetunie - tegenover 60 procent op het hoogtepunt van de koude oorlog. Het zijn snel verschuivende doelwitten waarmee de CIA, onder verscherpt parlementair toezicht, nu te maken heeft. Moving targets heet die slotaflevering dan ook.

De zesdelige CIA-serie, die hier hopelijk snel via een Nederlandse omroep een groter publiek kan trekken, werd geschreven door de journalist John Ranelagh, auteur van het in 1986 verschenen The Agency, the Rise and Decline of the CIA (beschouwd als één van de betere boeken over de Amerikaanse geheime dienst) en eveneens van het nu bij BBC Books verschenen CIA, a history. Hij kon niet alleen beschikken over veel authentiek beeldmateriaal, maar ook over de bereidwilligheid van tientallen vroegere CIA-medewerkers om voor de camera te vertellen over hun activiteiten. Zelden kwamen er zoveel in een tv-produktie aan het woord, deels nog altijd overtuigd van de juistheid van hun toenmalig handelen en deels (bijvoorbeeld over Vietnam) van mening veranderd. Zelf hield Ranelagh zich nauwgezet aan zijn voornemen om de geschiedenis zo objectief mogelijk te vertellen; het is aan de kijker het doorwrochte, maar levendig opgediste feitenmateriaal te interpreteren. Zijn nieuwe boek eindigt alleen met de gevolgtrekking, dat Gates door de groeiende achterdocht van de buitenwereld ernstig aan banden is gelegd: hij moet de bevindingen van de CIA voortaan aan de politiek doorgeven zonder er, zoals zijn voorgangers vaak deden, een eigen kleur aan te geven of alleen datgene te zeggen wat de president graag zou willen horen.