Filmhelden

Boekarest - Het einde van de Koude Oorlog is voor het Westen nog altijd het historische koopje van de eeuw.

Dat is geen nieuwe conclusie; het is ook geen diep besefte wetenschap die de leidinggevende politici aan onze kant van dit werelddeel tot het inzicht zal brengen dat er - hoe dan ook - meer nodig is om de gestage desintegratie aan de andere kant te helpen stuiten. De verbeeldingskracht in het Westen is nu eenmaal niet groot genoeg om, hetzij uit eigenbelang, hetzij uit voortgezette solidariteit (een mengsel van die twee zou het beste zijn) meer te doen dan de helft. Het politieke bestel van West-Europa in zijn geheel is lui genoeg om te wennen aan de gedachte dat de helft meer dan genoeg is. Na het einde van de Koude Oorlog heeft de andere helft van Europa zich ontwikkeld van probleem tot voorstelling, van loodzware post op de begroting tot het meest dramatische bestanddeel van het televisiejournaal. Televisie en politiek zijn dikwijls slechte partners: op het beeldscherm verschijnt de geschiedenis, terwijl ze wordt gemaakt, in haar grootste waarheidsgehalte, maar het is een waarheid die je meteen kunt afzetten en die trouwens ook onherroepelijk wordt onderbroken door het volgende programma.

Dit ter inleiding van een paar opmerkingen over een magistrale documentaire die ik hier heb gezien; 107 minuten televisie- en videoverslag over de Roemeense revolutie van december 1989. Het begint in een ziekenhuis, met de oproep van een door kogels getroffen vrouw om de strijd tegen het regime van Ceausescu aan te binden; het eindigt met het proces tegen de dictator en zijn vrouw, de beelden van hun lichamen na de executie en het slotwoord van een arbeider in een fabriek die zijn samenvatting geeft van veertig jaar bedrog en in tranen uitbarst. Tussen die twee scènes ontkiemt de revolutie, groeit de verwarring, krijgt het verzet de overhand, werken de aanstaande machthebbers al aan het fundament voor de consolidering van hun macht, proberen de profiteurs van gisteren zich schoon te wassen en neemt de rauwe rechtspleging van de bevrijding een aanvang.

Videogramme einer Revolution van Harum Farocki en Andrei Ujica is, denk ik, het meest gedetailleerde, het dichtst de volledigheid benaderende document van een historische omwenteling. Dat hebben we te danken aan de videocamera. Eerst de Roemeense amateurs, daarna tientallen beroepsfilmers van de internationale televisiemaatschappijen, nog eens tientallen van nationale omroepen en daarnaast nog tientallen amateurs zijn hier of daar ter plaatse geweest terwijl de revolutie zich voltrok. Het "videogram' is het resultaat van een kundige montage. Belangrijke momenten, bepaalde keerpunten in de ontwikkeling ziet men zowel over de schouders van de in elkaar stortende macht, door de ogen van het verzet als uit de massa op het plein. Zo ontstaat een anatomische les in het revolutie voeren. Het meest sensationele ogenblik - Ceausescu is bezig aan zijn laatste redevoering, ontdekt dat hij niet toegejuicht maar onderbroken wordt en begrijpt dat het tijd is om zijn biezen te pakken - en het aangrijpendste waarop de dichter Mircea Dinescu als eerste vrije spreker het woord voert voor de televisiecamera, zijn hoogtepunten, niet alleen van de revolutie maar ook van de microscopisch scherpe behandeling die de makers hun onderwerp hebben toebedeeld.

Intussen valt het ook op dat de televisie, de camera in de revolutie al aanwezig is. Een Engelse verslaggever moet van zijn cameraman zijn verslag drie keer overdoen, hoewel beiden onder vuur liggen. Bij het proces tegen Ceausescu is één camera aanwezig. Die bedient dan alle televisieschermen ter wereld en dit wordt dan weer door een camera terzijde opgesteld geregistreerd. De drietrapsraket van de massacommunicatie.

“Als filmen mogelijk is, dan is geschiedenis mogelijk”, laten de makers zich tegen het einde van de film in de begeleidende tekst ontvallen. Maar hoe? Televisie verleent de gebeurtenissen een extra-eigenschap waardoor ze pas als werkelijk gebeurd worden beschouwd. Televisie veroorzaakt zelf nieuwe gebeurtenissen, heeft Jean-François Revel in mei 1968 vastgesteld. Maar televisie maakt ook gebeurtenissen die zich in de ongefilmde werkelijkheid heel anders hebben voltrokken, zoals we sinds de Golfoorlog weten. De weergave van de Golfoorlog hoort tot de meest kosmetische prestaties van de televisieverslaggeving; Videogramm einer Revolution is in zijn censuurloze onbarmhartigheid precies het tegendeel.

In grote lijnen wisten we wel hoe de revolutie in Roemenië zich heeft voltrokken. Deze film, met zoveel geduld en verstand gemaakt, laat het totaal zien dat meer is dan de som der delen. De praktische vraag is of zo'n totaal na tweeëneenhalf jaar op het televisiescherm ons tot meer zou kunnen inspireren dan de detailpolitiek die in het Westen tussen toen en nu is ontwikkeld. Liever gezegd, het is geen praktische vraag, het is een retorische. Iedereen weet het antwoord: nee. Na het strovuur van hulpverlening, begeleid door ons applaus zijn de revolutionairen van december 1989 voor ons de helden en figuranten van een meeslepende televisiefilm geworden, en wij tot hun publiek, in een leunstoel met een biertje.