De echte Freiherr von Münchhausen; Een waarheidsgetrouwe leugenbaron

Bij sommige namen schrik je dat ze nog in leven zijn, bij anderen dat ze ooit werkelijk hebben bestaan. Hieronymus Karl Friedrich, Freiherr von Münchhausen, is weliswaar reeds bijna twee eeuwen dood en begraven bovendien, maar tussen 1720 en 1797 vertoefde hij als figuur van vlees en bloed onder de mensen. En zelfs zijn avonturen, hoe surrealistisch ook verlopen, zijn niet uitsluitend aan de fantasie ontsproten. Münchhausens eigen loopbaan stond model, benevens het hoogontwikkelde inlevingsvermogen, waarmee hij het begrip fabuleren voor eens en altijd inhoud gaf; zó beeldend vertellen, dat hij er zelf in ging geloven, en zijn omgeving mèt hem.

Het curriculum vitae van een achttiende-eeuwse edelman, bedelman, huurling, musketier: midden in Duitsland bij Bodenwerder op een uitgewoond landgoed aan de Wezer geboren, midden in de hofhouding van de Prins zu Braunschweig-Wolfenbüttel tot page en krijgsman opgeleid, mee op expeditie naar Lijfland, als uitzendkracht ten behoeve van de Tsaar aller Russen tegen Finnen, Turken en soortgelijk gespuis strijdend, moegestreden zij het nog geen veertig jaar jong zich terugtrekkend op het erfgoed aan de Wezer, dáár tenslotte nog eens bijna veertig jaar zijn reputatie vestigend als voordrachtskunstenaar van spannende en amusante verhalen.

Ritmeester en baron. De barones had hij gehuwd in Riga, toentertijd de culturele metropool van Oost-Europa. Bodenwerder was bereids het provincienest, dat het tot de dag van vandaag is gebleven. De overgang moet vreselijk zijn aangekomen. Uit pure ellende kregen ze geen kleine jonkertjes. De Münchhausens verkozen, wat naderhand onder achterblijvers in nazi-Duitsland zou worden genoemd de innere Emigration.

Zijn kleurloze status als landjonker tegelijk benuttend en ontvluchtend, begon Münchhausen dus tegen ieder die het horen wilde op te snijden, en tegen elkeen die hem weersprak dan wel dwars zat, te procederen. Het leverde hem zijn faam op, maar het kostte hem het familievermogen. Uiteindelijk, weduwnaar geworden en zwaar gebukt gaande onder de jicht, werd hij door een dubbele genadeklap geveld: een 17-jarige majoorsdochter, die hij als 73-jarige bruidegom tot nieuwe echtgenote had genomen, bedroog hem met een jonge garde-officier, en nota bene in Engeland verschenen de eerste afleveringen van De Wonderbaarlijke Reizen van een Leugenbaron.

Münchhausen in de ik-vorm toegeschreven, bleken ze alras geredigeerd door een over de Noordzee uitgeweken Göttinger professor, die er met de hem toevertrouwde universitaire muntenverzameling vandoor was gegaan, nadat hij bij één van Münchhausens stamtafels aandachtig had geluisterd. Een Münchhauseniade in een Münchhauseniade kun je ervan zeggen, maar Hieronymus zei er van, dat zijn goede naam als waarheidsbaron op schandelijke wijze door het slijk werd gehaald, en zijn auteursrechten grof werden geschonden. Een hersenbloeding maakte aan zijn lijden een einde, terwijl steeds meer auteurs in steeds andere drukken steeds nieuwe verhalen erbij verzonnen, zodat je in Göttingen nog steeds kunt promoveren op het vraagstuk, wàt er nu origineel was en wàt apocrief, om over wat waar is gebeurd maar liever te zwijgen.

En buiten kijf staat dus, dat de familie Münchhausen zèlf allerminst een fictie is. De zwarte lijn is weliswaar met Hieronymus uitgestorven, de witte daarentegen ongebroken voortgezet. Ze leverde in onze dagen onder meer een staatssecretaris in Düsseldorf op, een correspondent van de Frankfurter Allgemeine Zeitung in Parijs, alsmede een lange tijd in de DDR afgesneden lerares - zij verdiende er een bete broods bij door proletarische diplomaten, die op het westen werden afgestuurd, "goede manieren' aan te leren, waartoe ook de onnavolgbare schouderbuiging werd gerekend, die als "Diener' bekend staat.

Geregeld, op 11 mei, wordt er even stilgestaan bij de verjaardag van de meest vermaarde telg uit dit roemruchte geslacht. De huidige chef de famille, Hilmar Hieronymus, vloeit onmiskenbaar nog diens bloed door d'adren, getuige de verontwaardiging, waarmee hij gewag maakt van de reactie van de Führer, zodra vleugeladjudant von Münchhausen in de oorlog iets buitengewoon belangrijks op het Hoofdkwartier kwam melden: “De naam werd afgeroepen, en Hitler heeft daarop slechts gelachen, alleen maar gelachen.”

Oudoom Hieronymus, inmiddels de trots van de familie. En natuurlijk de trots van Bodenwerder, dat niets nalaat om nog eens munt uit hem te slaan. Moesten de toeristen het tot nu toe doen met een hiertoe vrijgesteld en in kamerrok verkleed personeelslid van de gemeentereiniging, die tweemaal daags op het bordes van het gemeentehuis (Münchhausens sterfhuis) een allegorische voordracht houdt, deze zomer is er een manifestatie van waarlijk culturele omvang bijgekomen. De Münchhausen-bibliotheek wordt tentoongesteld, wat betekent een veeltalige vracht aan oplagen van de avonturen en meer nog een rijke verscheidenheid aan de hierop in twee eeuwen geïnspireerde illustraties.

De drukken van Raspe (de Engelse oer-uitgave van 1785) benevens Burger (de eerste Duitse editie uit 1786) blijven het opwindendst, vooral omdat men ziet welke symbolische ontwikkelingen juist Burger er nog bij heeft gefantaseerd: de "Rit op de kanonskogel', die zich onder Sarajevo blijkt af te spelen, en de "Bevrijding uit het moeras' de mogelijkheid om je aan je eigen haren uit de modder omhoog te trekken, een thema waaraan nog onlangs een psycho-therapeutisch congres werd gewijd.

Münchhausens eigen vindingen mogen er natuurlijk evenzeer zijn: het hert met de kersenboom als gewei, het gehalveerde paard dat als springbron het raadhuisplein van Bodenwerder opvrolijkt. De plaatselijke bioscoop draagt aan de manifestatie bij door Hans Albers' UFA-Münchhausenfilm uit 1942 in roulatie te nemen, waarvoor Erich Kästner het script schreef, voor deze gelegenheid eventjes gedispenseerd van het schrijfverbod dat hem was opgelegd.

En de nieuwe Groot-Russische ambassadeur te Bonn schreef het voorwoord in de catalogus: “Ik wil u danken voor dit eerherstel. Baron Münchhausen is niet slechts een literaire figuur, hij is voor ons een onuitwisbare historische persoonlijkheid. Twaalf jaar lang verbonden met het Russische leger, meermaals hoog gedecoreerd. Hij verdedigde ons vaderland.”

De kaarten lagen toen inderdaad wat anders geschud, dan tweehonderd jaar later bij de operatie Barbarossa.