Knakworst en taartjes in een doos

Nederland is een interessant land, meent een Praagse bejaarde, in restaurants koelen ze het bestek zodat je je mond niet aan het eten zult branden. Tsjechoslowakije is ook interessant en het gaat er heel goed: wanneer je een vuilnisbak opendoet, zie je artikelen liggen waar je twee jaar eerder niet van gedroomd had. Wie ontevreden is, is een communist. En wie succes heeft, draagt een wapen.

Het atelier van fotograaf Jiri S., waar ik logeer, bevindt zich op de bovenste verdieping van een bejaardenhuis. Om zes uur 's ochtends word ik wakker door de stank van rook. Ik maak me klaar voor een snelle evacuatie, maar een blik uit het raam leert me dat de rook niet van een brand afkomstig is, maar gewoon uit de schoorsteen van het huis komt, die nog dateert uit de tijd van de industriële revolutie. Blijkbaar wordt het ontbijt voor de bejaarden nog op bruinkool klaargemaakt. Uit de schoorsteen stijgt zo'n ondoorzichtige walm, dat me het zicht op de binnenplaats en het verdere uitzicht ontnomen wordt. Pas na een uur kan ik in de verte weer de heuvel Vitkov met zijn vierkant mausoleum ontwaren.

Het mausoleum werd tijdens de eerste Tsjechoslowaakse republiek aan president Masaryk aangeboden, maar deze heeft nog bij zijn leven het megalomane aanbod van de hand gewezen. Gottwald, de eerste communistische president, heeft het echter direct na zijn ambtsaanvaarding voor zich opgeëist. Naar voorbeeld van zijn collega Stalin werd hij op die heuvel in principe voor de eeuwigheid opgebaard, tot zijn mummie na de destalinisatie als ongewenst element verwijderd werd. Sindsdien fungeert het mausoleum als opslagruimte voor groente. De lichamen van de overleden "grote zonen van het volk' werden voortaan naar het crematorium doorgesluisd.

Een gevolg hiervan was dat men na de Fluwelen Revolutie te kampen had met een urnen-probleem. Veel beheerders van stoffige urnen met restanten van voormalige leiders willen weten wat ze met het historisch belangrijke materiaal moesten doen. Gelukkig is voor al die urnen een onderkomen gevonden bij de nazaten, behalve die van Gottwald, die niemand in huis wilde nemen. Uiteindelijk heeft een belangrijke functionaris van de Burcht, die anoniem wilde blijven, de urn van Gottwald een plaatsje in zijn privé-collectie gegeven.

De bejaarden in het tehuis maken zich klaar voor het ontbijt. Met tandeloze gezichten en gestoken in antieke nachtponnen staan ze in de deuropening van hun kamertje om het voedsel in ontvangst te nemen. Een oude man op mijn verdieping die, wanneer ik thuiskom en het huis verlaat, altijd nieuwsgierig zijn hoofd om de hoek van de deur steekt, weet blijkbaar dat ik uit het buitenland kom. Hij is blij dat ik nog steeds Tsjechisch kan spreken en me voor mijn taal niet schaam. Nederland is een interessant land, zegt hij. Hij heeft gehoord dat je daar in restaurants gekoeld bestek krijgt, opdat je je mond niet aan het eten brandt.

Ik vind echter dat Tsjechoslowakije steeds interessanter wordt. Er zijn veel verrassende ontwikkelingen in gang gezet. Als paddestoelen rijzen overal nieuwe winkeltjes uit de grond en na twee jaar is mijn aanvankelijke scepsis over de toekomst van het land grondig aan herziening toe.

De oude man schudt zijn hoofd. Waspoeder uit het westen kost nog steeds evenveel als twee maaltijden in een restaurant. En kijk eens naar de toestand in dit bejaardenhuis. Wanneer iemand op een hoger gelegen verdieping de wc doortrekt begint het in de woningen beneden te borrelen en te stinken, zodat bewoners met een zwakke maag even de kamer uit moeten.

Knakworsten

Een jonge verpleger met opvallend donker haar heeft ons staan afluisteren. Hij zegt dat het reuze meevalt. Bij het doortrekken hoor je alleen wat geluiden en als iemand even zijn kamer verlaat is dat om een luchtje te scheppen. Meneer is nog steeds communist, zegt hij, wijzend op mijn bejaarde buurman. Daarom let hij alleen op de negatieve aspecten van de nieuwe tijd. Veel bejaarden zijn juist erg tevreden. Een vrouw in een ander tehuis heeft een brief aan Havel gestuurd waarin ze klaagde dat de muren van haar kamer vochtuitslag vertoonden. Havel is in een televisie-uitzending nog op die brief ingegaan. Jammer dat hij geen tijd had om haar kamer te komen witten, heeft hij gezegd.

De oude man geeft het niet op. Hij klaagt dat knakworsten en gerookt vlees tegenwoordig met brood en taartjes in één doos worden vervoerd, zodat het één de geur van het ander aanneemt. De verpleger legt hem uit dat de kwaliteit van het voedsel zozeer is verbeterd, dat ook de geuren sterker zijn geworden. Wanneer je een vuilnisbak opendoet, zie je artikelen liggen waar je twee jaar eerder niet van gedroomd had. Als dat geen positieve ontwikkeling is! Op straat kunnen ouders rustig kwaad worden op hun kinderen, zonder bang te hoeven zijn dat dat door iemand tegen hen wordt gebruikt. Het winkelpersoneel is voorkomend en behulpzaam geworden. Ze bedanken je voor je bezoek en zijn bereid om op hun vrije dagen door te werken. Ook de nieuwe regering zorgt goed voor haar onderdanen. Laatst hebben ze nog de Nuselskýbrug van een draadbespanning voorzien, zodat niemand erop kan klimmen om zich naar beneden te werpen. Vroeger lieten ze rustig zelfmoordenaars naar beneden springen.

Mijn bejaarde buurman wil nu ruzie gaan maken, maar de verpleger laat zich niet provoceren en verdwijnt in een aangrenzend vertrek. Fluisterend vertrouwt de oude man me toe dat de verpleger een zigeuner is, en bovendien homoseksueel. Helaas bestaat er tegenwoordig geen enkele instantie meer waar hij deze ontdekking kan melden.

Zigeuners

Discriminatie ten aanzien van zigeuners bestaat nog steeds. In veel kroegen moeten ze van te voren betalen voordat ze hun consumpties krijgen. Aan de andere kant zie je ook tekenen van integratie. In een net geopende slagerswinkel maakte ik mee hoe een zigeuner de belangstellend luisterende eigenaar advies gaf omtrent de opstelling van het vlees in de etalage. In plaats van te bedelen of zakken te rollen, probeerde een zigeunerin op straat op een niet opdringerige manier zelfgemaakte schorten te verkopen, die er degelijk uitzagen en slechts veertig kronen kostten. Een andere vrouw kwam in een stemlokaal nieuwe stembiljetten halen, omdat haar man de toegestuurde biljetten had verscheurd. Omdat ze niet kon lezen informeerde ze belangstellend welke partij zich voor de belangen van zigeuners inzette, want op zo'n partij zou ze zeker stemmen.

Revolver

Ik zit in Jiri's auto te wachten terwijl hij samen met een collega een contract ondertekent. Ze zijn van plan om in het centrum van Praag een internationaal ontmoetingscentrum voor fotografen op te richten. Voor mij staat een knalrode luxe auto van westerse makelij met een Tsjechisch nummerbord. Een zichtbaar succesvolle jonge ondernemer loopt naar het portier, kijkt om zich heen om te zien of hij wel voldoende opvalt, en maakt dan met zijn sleuteltje langzaam het portier van zijn auto open. Voordat hij plaats neemt doet hij opzichtig zijn jas uit. Bij die handeling openbaart zich aan zijn riem, als een reserve-geslachtsorgaan, een revolver in een etui. De voorbijgangers die naar hem hebben staan kijken wenden hun blikken af, terwijl de jonge ondernemer duidelijk teleurgesteld is dat zijn optreden niet méér indruk maakt.

Jiri vertelt me later dat instanties in het hele land overspoeld worden met aanvragen voor een vergunning voor wapenbezit. Als je een ambtenaar ervan kunt overtuigen dat je je bedreigd voelt en dat je leven gevaar loopt, kun je zo een vergunning krijgen. Bijna alle taxichauffeurs dragen een wapen, net als in Amerika.

Katarina H., de echtgenote van Josef, werkt op de Burcht. Ze is vandaag nog later thuis dan anders, omdat ze een jong meisje van de ondergang heeft gered. Ook in dit verhaal speelt een auto een rol. Het meisje, amper zeventien, werd door een knappe kerel met veel haar op de borst op straat aangesproken, terwijl hij met de sleuteltjes van een auto met buitenlands nummerbord voor haar gezicht zwaaide en haar de dag van haar leven beloofde wanneer ze in zou stappen. Het meisje stond gehypnotiseerd toe te kijken en leek geen weerstand te kunnen bieden. Veel jongeren lijken immers in de mening te verkeren dat de essentie van het bestaan in het bezit van een gloednieuwe auto ligt. Bijna stapte het onnozele kind in, maar de vrouw van Josef wist wat haar dan te wachten stond. Een uitstapje in de omgeving, dan zouden ze haar identiteitspapieren afpakken, en haar over de open grenzen naar een bordeel afvoeren. Kranten waarschuwen voor dit nieuwe verschijnsel. Josefs vrouw heeft het meisje dus resoluut bij de arm gepakt en haar op de gevaren gewezen, waarop het kind verbluft is weggerend.

Hemellichaam

Over haar werk op de Burcht is Katarina enthousiast. Ze kan het nog steeds niet geloven dat ze van zo dichtbij Havel en het maken van geschiedenis meemaakt. Vandaag hadden ze een vergadering waarop een erg interessant punt ter sprake kwam. Maar omdat ik uit Nederland kom mag ze me er niets over vertellen. Ik bedwing mijn nieuwsgierigheid, maar even later kan ze zich toch niet inhouden. Een medewerkster op de Burcht, die heel veel van astrologie weet, heeft uitgerekend dat de aarde binnenkort met een ander hemellichaam in botsing komt. Daarbij zal heel Nederland van de aardbodem verdwijnen. Zoals ik begrijpen zal heeft die mededeling op de Burcht nogal wat onrust gezaaid.

Ik herinner me dat ik laatst gelezen heb over een planetoïde, die drie jaar geleden op een afstand van twee maal de afstand aarde-maan langs onze aardkloot heeft gesuisd. Wanneer het hemellichaam in zee zou zijn terechtgekomen, zouden inderdaad vloedgolven van honderden meters hoog zijn ontstaan, fataal voor laaggelegen gebieden. Katarina is blij dat we in Nederland op de hoogte zijn. De voorspellingen van die collega van haar worden altijd heel serieus genomen. Ook de Fluwelen Revolutie heeft ze voorzien.

Verder gaat het volgens haar heel goed met Tsjechoslowakije. Alleen wachten de mensen vol spanning af hoe het volgend jaar zal gaan, wanneer de nieuwe wetten in werking treden. Omdat de ambtenaren van de controle-organen goede salarissen ontvangen, zal corruptie geen kans krijgen, maar de gewone burger is als de dood voor de nieuwe inkomstenbelasting. Haar Josef is bij voorbeeld bereid om méér belasting te betalen, wanneer hij maar niet hoeft te leren hoe hij die formulieren moet invullen. Om na zoveel jaren van gerommel nu ineens alle rekeningen te bewaren of een agenda voor afspraken aan te schaffen, dat lijkt hem een weinig menswaardige opdracht. Maar tenslotte heeft hij het communisme overleefd. Daarom ziet hij geen reden waarom het hem niet zou lukken om ook onder het kapitalisme het hoofd boven water te houden.