Harry Mulisch

Van welke Nederlandse schrijver is het volgende citaat: “Denken dat "dieper' wil, naar het "wezen' onder de "oppervlakkige schijn', is het summum van onartistiekheid. Er is alleen maar oppervlakte; oppervlakte is het diepste wat er bestaat.” Als de naam van de schrijver niet boven dit stukje had gestaan, zou u het vermoedelijk niet geraden hebben. Het citaat is van Harry Mulisch. Het is te vinden op pagina 21 van Voer voor psychologen.

Mulisch is de schrijver van een paar rare én van een paar meesterlijke boeken. Omdat je een schrijver moet beoordelen naar zijn beste werk, én omdat er nu eenmaal in de Nederlandse literatuur niet zo heel veel meesterlijke boeken geschreven zijn, verdient Mulisch onze bewondering. Dat zal niet meevallen, want bewondering is niet het sterkste punt van de Nederlander. Gaat het in Nederland over Mulisch, dan gaat het meestal over zijn sportwagen en over het aantal dames met wie hij naar bed is geweest. Alsof een schrijver in een Opel Kadett behoort te rijden en onaantrekkelijk voor vrouwen zou moeten zijn.

Op 29 juli wordt Mulisch 65 jaar. Er zal dus weer een hoop clichés en een hoop onzin over Mulisch worden geschreven. De Groene is daar deze week al mee begonnen. Zo is Mulisch, volgens dit weekblad, eigenlijk zijn hele leven 15 jaar gebleven. Vanuit die gedachte wordt zo'n beetje Mulisch' hele werk geïnterpreteerd en de slotconclusie luidt dan ook dat de romans van Mulisch een brug slaan tussen het jeugdboek en de literatuur. Hè, ja. Eerst lees je Dick Trom dan Karl May, vervolgens Mulisch en pas dan, als de voorhuid is weggenomen en je bent helemaal ingewijd, kun je aan de echte literatuur van J.F. Vogelaar beginnen.

De bron van dit misverstand is een oude anekdote, die ook in De Groene wordt verteld. Het gaat hier om de theorie van de absolute leeftijd. Er is een ware leeftijd die oploopt met de jaren, maar ieder mens heeft ook een absolute, onveranderlijke leeftijd waarmee hij geboren wordt en waarmee hij sterft. Ischa Meijer bijvoorbeeld is het boze jongetje, dat zijn hele leven overhoop ligt met zijn ouders. Daarom is de absolute leeftijd van Ischa 8 jaar. Churchill daarentegen kunnen wij niet anders zien dan de vlees geworden staatsman. Hij is zijn hele leven 68 geweest.

Met de absolute leeftijd kun je een aardig lijstje samenstellen: Theo van Gogh is 3, Annie M.G. Schmidt 14, Jan Cremer 17, Ed van Thijn 31, Rinus Michels 48, Marga Klompé 56, Jerome Heldring 65, Hans Dorresteijn 88 en Anna Freud 102. Er is een jaar waarin de waarheid en de absolute leeftijd samenvallen. Op dat moment zit de mens het best in zijn vel.

Volgens De Groene zag “Mulisch voor zich zelf als leeftijdslimiet 15 jaar of iets daaromtrent”. Uit deze formulering blijkt wel dat De Groene niet zeker is van zijn zaak, en inderdaad, het klopt niet. Dat weet ik uit de eerste hand, want ik mocht er een keer bij zijn toen Mulisch, Donner, Nooteboom en De Leeuw het spelletje van de absolute leeftijd speelden.

De absolute leeftijd van Hein Donner werd gesteld op 13. Zo oud was hij toen de oorlog uitbrak. Op de dag van de capitulatie ging hij naar zijn kamer en pakte het schaakbord. Reinbert de Leeuw was 43, een leeftijd waarop de dirigent een begin van waardigheid krijgt. Over Cees Nooteboom werd enige tijd gediscussieerd, maar men was het er wel over eens dat zijn absolute leeftijd ver boven de pensioengrens lag. Iemand riep 86, maar ten slotte kwam men uit op 72.

Toen was het de beurt aan Mulisch. Op dat plechtige ogenblik nam Donner het woord en sprak: “Harry is 0 jaar!”

Ik herinner me nog heel goed dat er aan tafel even een stilte viel. Iedereen dacht na, maar hoe men ook nadacht, er was geen speld tussen te krijgen. Mulisch zelf sputterde nog wel even tegen, maar ook hij moest zich spoedig gewonnen geven. Na verloop van tijd begon hem de gedachte, dat hij zijn hele leven eigenlijk een pasgeboren baby was geweest, zelfs te bevallen.

Als schrijver heeft Mulisch voor zich zelf altijd het gevoel gehad dat hij met niets is begonnen en dat hij alles zelf heeft ontdekt. Goed, hij heeft af en toe opnieuw een wiel uitgevonden, maar hij heeft ook veel geschreven dat mij trof als bijzonder origineel. Daarom, die sportwagen, al die vrouwen, het Américain, Fidel Castro, ik geloof het allemaal wel. Ik heb het al zo vaak gelezen, maar liever lees ik nog zijn boeken.